Khởi nguồn của những rung cảm
Đêm nay, khi thành phố ngoài kia đã chìm vào giấc ngủ nhọc nhằn sau một ngày hối hả, tôi ngồi lại góc phòng quen thuộc, pha một tách trà nóng và lắng nghe tiếng mưa rả rích gõ nhịp bên bậu cửa sổ. Có những khoảnh khắc, nhịp sống hiện đại xô bồ, những guồng quay cơm áo gạo tiền khiến trái tim ta mỏi mệt, thèm khát một chốn nương náu bình yên, một khoảng lặng để gột rửa những lo toan trần thế. Chính trong một đêm tĩnh mịch và mang mác buồn như thế này, tâm trí tôi lại trôi dạt về miền sơn cước mờ sương, tìm về với kiệt tác Lặng lẽ Sa Pa của nhà văn Nguyễn Thành Long.
Tác phẩm không đơn thuần là một câu chuyện được in trên những trang giấy ố vàng, mà đối với tôi, nó là một vầng sáng dịu dàng, một khúc vĩ cầm êm ái sưởi ấm những tâm hồn đang chênh vênh tìm kiếm ý nghĩa thực sự của cuộc đời. Qua ngòi bút tài hoa của Nguyễn Thành Long, tôi như được thanh lọc tâm hồn, được thắp lên ngọn lửa của niềm tin về những điều thiện lương và cao cả vẫn luôn tồn tại giữa cõi nhân sinh này.
Đi vào cõi mộng của Lặng lẽ Sa Pa
Ra đời vào mùa hè năm 1970, kết quả sau một chuyến đi thực tế đầy cảm hứng ở Lào Cai của tác giả, truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa mang hơi thở của một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Đó là những năm tháng miền Bắc đang gồng mình trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và dốc lòng chi viện cho tiền tuyến miền Nam ruột thịt. Thế nhưng, vượt lên trên những khẩu hiệu ồn ào hay những trang viết đậm chất sử thi hoành tráng bấy giờ, Nguyễn Thành Long đã chọn cho mình một lối đi rẽ ngang đầy thơ mộng.
Ông nhẹ nhàng nắm tay độc giả, đưa chúng ta lên chuyến xe khách chênh vênh giữa lưng chừng núi, để rồi tình cờ bước vào một không gian nghệ thuật bồng bềnh mây trắng. Cốt truyện vô cùng giản dị, dường như chẳng có cốt truyện. Nó chỉ là một cuộc gặp gỡ tình cờ, ngắn ngủi vỏn vẹn ba mươi phút giữa ông họa sĩ già, cô kỹ sư nông nghiệp trẻ mới ra trường và anh thanh niên làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu trên đỉnh Yên Sơn cao 2600 mét. Không có những xung đột kịch liệt, không có những nút thắt nghẹt thở hay những màn cao trào đẫm nước mắt, Lặng lẽ Sa Pa cứ thế chảy trôi một cách tự nhiên, len lỏi vào từng ngóc ngách của cảm xúc người đọc bằng một vẻ đẹp dung dị mà sâu thẳm vô cùng.
Bức tranh thiên nhiên mờ sương và chất thơ quyến rũ trong văn xuôi
Mỗi lần lật mở Lặng lẽ Sa Pa, tôi luôn có cảm giác mình đang thưởng thức một bài thơ tự do được viết bằng văn xuôi. Bút pháp miêu tả của Nguyễn Thành Long tinh tế, tài hoa và bay bổng đến mức, mỗi câu chữ đều như được phủ lên một lớp sương mờ ảo, lấp lánh ánh nắng rực rỡ của vùng núi cao Tây Bắc. Hãy cùng tôi nhắm mắt lại, thả lỏng tâm hồn và để cho những dòng văn tuyệt đẹp này dẫn lối:
“Nắng bây giờ bắt đầu len tới, đốt cháy rừng cây. Những cây thông chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc dưới cái nhìn bao che của những cây tử kinh thỉnh thoảng nhô cái đầu màu hoa cà lên trên màu xanh của rừng. Mây bị nắng xua, cuộn tròn lại từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương, rơi xuống đường cái, luồn cả vào gầm xe.”
Chỉ bằng vài nét chấm phá, một bức tranh thiên nhiên lộng lẫy đã hiện ra trước mắt ta. Nghệ thuật nhân hóa được tác giả sử dụng một cách tài tình, biến thiên nhiên vô tri vô giác thành những sinh thể có linh hồn, có nhịp đập, có những cử động tinh nghịch. Nắng “đốt cháy”, thông “rung tít những ngón tay bằng bạc”, mây “cuộn tròn”, “lăn”, “luồn”… Một không gian khoáng đạt, rực rỡ sắc màu nhưng cũng vô cùng ấm áp, hữu tình.
Cảnh sắc ấy không chỉ đơn thuần làm nền cho câu chuyện, mà nó còn là chiếc gương phản chiếu vẻ đẹp tâm hồn của những con người đang sống và gắn bó với mảnh đất này. Tâm hồn họ cũng trong trẻo, lãng mạn và rực sáng như chính thiên nhiên Sa Pa vậy. Cái tên Lặng lẽ Sa Pa ở bề ngoài thực chất lại ẩn chứa một sức sống mãnh liệt, một sự vận động không ngừng của tạo hóa và của cả nhịp lao động hăng say đang cuộn chảy dưới những tầng mây.
Chân dung anh thanh niên và triết lý về lẽ sống cống hiến thầm lặng
Điểm sáng rực rỡ nhất, hội tụ mọi tinh hoa tư tưởng của Nguyễn Thành Long trong tác phẩm chính là hình tượng anh thanh niên. Một con người không được gọi tên cụ thể, không có lý lịch trích ngang rõ ràng, hiện lên như một bức tượng đài biểu xưng cho cả một thế hệ thanh niên Việt Nam thời bấy giờ. Ở độ tuổi hai mươi bảy – cái tuổi thanh xuân đẹp nhất, rực rỡ nhất của đời người, anh lại chọn sống một mình trên đỉnh núi cao quanh năm sương mù bao phủ, làm bạn với gió lạnh, mưa tuyết và những cỗ máy đo khí tượng khô khan.
Anh mắc chứng “thèm người” đến mức phải chặt cây chắn ngang đường để buộc những chuyến xe khách phải dừng lại, chỉ để được gặp gỡ, được nhìn ngắm và trò chuyện cùng đồng loại trong chốc lát. Cái khao khát dung dị, đời thường ấy khiến tim tôi không khỏi thắt lại vì xót xa. Sự cô đơn của anh là một nỗi cô đơn tuyệt đối ở độ cao 2600 mét.
Nhưng điều kỳ diệu làm nên tầm vóc của nhân vật là, giữa sự cô đơn tột cùng ấy, anh không hề rơi vào bi lụy hay chán chường. Ngược lại, anh tỏa sáng bằng một tình yêu nghề nghiệp đến mức say đắm, một ý thức trách nhiệm sâu sắc với đất nước. Anh đã từng tâm sự với ông họa sĩ: “Khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được? Huống chi việc của cháu gắn liền với việc của bao anh em, đồng chí dưới kia. Công việc của cháu gian khổ thế đấy, chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất”.
Lời tâm tình mộc mạc ấy chứa đựng một triết lý sống vô cùng vĩ đại. Anh tìm thấy ý nghĩa sự tồn tại của mình trong sự cống hiến thầm lặng. Hạnh phúc đối với anh không phải là những danh vọng xa hoa, những cuộc vui chốn phồn hoa đô hội, mà là khi phát hiện ra một đám mây khô, giúp không quân ta hạ được máy bay địch. Vẻ đẹp của sự hy sinh vô danh ấy rực rỡ hơn bất kỳ tấm huân chương lấp lánh nào. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, mỗi công việc dù nhỏ bé, dù không ai biết mặt gọi tên, nếu được làm bằng cả trái tim, khối óc và tình yêu thương, đều góp phần dệt nên bức gấm vóc huy hoàng của cuộc đời chung.
Những vì sao khuất lấp trong bầu trời đêm Tây Bắc
Một trong những nét tinh tế nhất trong nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Thành Long là thủ pháp “vẽ mây nẩy trăng” – dùng cái nền để làm nổi bật chủ thể, và ngược lại, dùng chủ thể để mở rộng không gian đa chiều của tác phẩm. Anh thanh niên khiêm tốn đến mức từ chối việc ông họa sĩ vẽ mình. Trong lời kể say sưa, đầy ngưỡng mộ của anh, ta còn thấy hiện lên bóng dáng của những con người khác, cũng đang lặng lẽ dâng hiến cả thanh xuân cho đất nước.
Đó là ông kỹ sư ở vườn rau dưới Sa Pa, ngày ngày kiên nhẫn ngồi rình xem cách ong lấy phấn, thụ phấn cho hoa su hào, để tạo ra những củ su hào to hơn, ngọt hơn cho nhân dân miền Bắc. Đó là anh cán bộ nghiên cứu bản đồ sét, mười một năm ròng rã không một ngày xa cơ quan, luôn trong tư thế sẵn sàng chờ sét để lập bản đồ tìm tài nguyên cho đất nước, đến mức quên cả việc tìm cho mình một mái ấm gia đình. Họ không xuất hiện trực tiếp trên trang sách, chỉ thấp thoáng qua lời kể, nhưng lại đan kết thành một quần thể những con người đẹp đẽ, mang lý tưởng sống cao cả.
Quả thực, Lặng lẽ Sa Pa không hề lặng lẽ. Dưới lớp vỏ bọc bình yên, tĩnh mịch của sương mù là nhịp đập rộn rã của những trái tim đầy nhiệt huyết. Khắp cái vùng núi non trùng điệp ấy, đâu đâu cũng có những con người đang miệt mài làm việc, quên đi hạnh phúc cá nhân để vun đắp cho mùa xuân chung của dân tộc.
Điểm nhìn nghệ thuật và thông điệp đánh thức thời đại
Chiều sâu của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa còn được thể hiện qua những điểm nhìn nghệ thuật đa chiều. Nguyễn Thành Long đã rất khéo léo mượn lăng kính của ông họa sĩ già để chiêm ngưỡng, đánh giá và khẳng định vẻ đẹp của anh thanh niên. Một người nghệ sĩ lão thành cả đời khao khát đi tìm cái đẹp, đến những năm tháng cuối đời lại bất ngờ tìm thấy nguồn cảm hứng mãnh liệt nhất, chân thực nhất ở một chàng trai trẻ vô danh. Bức ký họa dang dở của ông họa sĩ không chỉ là sự bất lực của nghệ thuật trước vẻ đẹp quá đỗi lớn lao của con người, mà còn là một sự tri ân, một lòng ngưỡng mộ sâu sắc đến nghẹn ngào.
Bên cạnh đó, sự rung động, bâng khuâng của cô kỹ sư trẻ khi nhận bó hoa từ tay anh thanh niên, khi tiếp nhận một quan niệm sống đẹp đẽ từ nếp sống ngăn nắp, yêu đời của anh, chính là sự gieo mầm của lý tưởng. Cuộc gặp gỡ tình cờ ấy đã tiếp thêm cho cô sức mạnh, giúp cô vững tin hơn vào con đường chông gai mà mình đã chọn khi tình nguyện lên miền núi công tác.
Giữa thời đại ngày nay, khi con người ta đôi khi quá vội vã chạy theo những giá trị vật chất hào nhoáng, thích đánh bóng tên tuổi trên mạng xã hội, thì Lặng lẽ Sa Pa lại vang lên như một tiếng chuông chùa thanh tịnh, trong trẻo và ngân vang. Nó buộc tôi và bạn phải chậm lại một nhịp, tự soi mình vào trang sách và tự hỏi: Ta đang sống vì điều gì? Ta đã cống hiến được gì cho cuộc đời này, hay chỉ đang tồn tại một cách vị kỷ trong cái kén của riêng mình? Vẻ đẹp của những con người làm việc âm thầm, vô danh nơi sương mù bao phủ ấy vẫn luôn là một thứ ánh sáng dẫn đường, sưởi ấm niềm tin vào những giá trị nhân văn không bao giờ tàn lụi.
Gấp lại trang sách, mở ra cả một bầu trời
Khép lại những trang văn cuối cùng, dư âm của Lặng lẽ Sa Pa vẫn còn đọng lại mãi trong tâm trí tôi như một nốt trầm xao xuyến của bản nhạc đêm. Nguyễn Thành Long đã thực sự thành công khi dùng một ngòi bút đẫm chất thơ, nhẹ nhàng mà sâu sắc để tạc nên một tượng đài bất tử về vẻ đẹp của con người lao động mới. Tác phẩm không có những triết lý cao siêu, giáo điều khô cứng, mà thấm đẫm tình yêu thương, sự trân trọng đối với sự cống hiến thầm lặng của những con người bình dị.
Đêm đã về khuya, tiếng mưa ngoài kia dường như cũng đã tạnh, nhường chỗ cho tiếng côn trùng rỉ rả. Trong lòng tôi lúc này chỉ còn lại một cảm giác bình yên, ấm áp và một khao khát mãnh liệt được sống trọn vẹn, ý nghĩa hơn trong từng khoảnh khắc được ban tặng.
Hỡi những tâm hồn đồng điệu đang đọc những dòng tâm sự này, đã bao giờ bạn cảm thấy chông chênh, mệt mỏi giữa những ồn ào phố thị và khao khát một lần được trốn lên đỉnh Yên Sơn, để nhấp một ngụm chè sương tuyết và trò chuyện cùng những con người lặng lẽ mà vĩ đại ấy chưa? Nếu Lặng lẽ Sa Pa cũng từng chạm đến một góc khuất nào đó trong trái tim bạn, hãy để lại vài dòng chia sẻ cùng tôi nhé. Bởi tôi biết, ở đâu đó ngoài kia, vẫn có những ngọn lửa cống hiến đang âm thầm cháy rực giữa đêm thâu…
