Khởi nguồn của những rung cảm
Có những đêm sương lạnh buốt, khi vạn vật đã chìm vào giấc ngủ miên man, tôi lại pha cho mình một tách trà ấm, ngồi lặng lẽ bên ánh đèn vàng và để tâm hồn mình trôi dạt về những miền ký ức xa xăm của văn chương. Đêm nay, tiếng gió rít qua khe cửa bỗng gợi lên trong tôi một nỗi ám ảnh khôn nguôi về một thời kỳ bi thương của dân tộc. Quá khứ dội về, mang theo hơi lạnh của trận đói lịch sử năm Ất Dậu 1945, và dẫn dắt tôi tìm về với Vợ nhặt – một kiệt tác dường như đã được viết lên không phải bằng mực, mà bằng máu và nước mắt của Kim Lân.
Giữa muôn vàn những áng văn viết về cái đói, cái nghèo, tại sao tác phẩm này lại ám ảnh tôi đến thế? Có lẽ bởi vì, ẩn sâu dưới lớp tro tàn của sự chết chóc, nhà văn đã khéo léo ươm mầm một hạt giống của tình người, của khát vọng sống mãnh liệt. Hỡi những tâm hồn đồng điệu, hãy cùng tôi đêm nay, bước những bước chân thật khẽ khàng vào xóm ngụ cư tăm tối ấy, để lắng nghe nhịp đập thổn thức của những con người đang trồi lên từ cõi chết, để hiểu vì sao tác phẩm Vợ nhặt lại mang một sức sống vượt thời gian đến vậy.
Đi vào cõi mộng của Vợ nhặt: Nơi ranh giới sinh tử mỏng như sợi chỉ
Không gian nghệ thuật mà nhà văn Kim Lân mở ra trước mắt chúng ta là một bức tranh xám xịt, ngột ngạt và nồng nặc tử khí. Xóm ngụ cư hiện lên lầm lụi, xơ xác dưới bóng đen của nạn đói. Ở đó, ranh giới giữa sự sống và cái chết trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Người chết như ngả rạ, người sống thì dật dờ như những bóng ma. Tiếng quạ kêu từng hồi thê thiết, mùi gây của xác người, mùi đống rấm khét lẹt… tất cả quyện lại thành một bầu không khí đặc quánh sự tuyệt vọng.
Và giữa cái phông nền u ám, bi thảm tột cùng ấy, một nghịch lý trớ trêu đã diễn ra: Tràng – một gã trai nghèo khổ, thô kệch, lại mang về một người vợ. Chuyện dựng vợ gả chồng vốn là đại hỉ của đời người, lại diễn ra vào đúng cái lúc mà người ta không biết sáng mai mình còn thở hay không. Cốt truyện của Vợ nhặt xoay quanh tình huống kỳ lạ và éo le ấy, để từ đó, ngòi bút tinh tế của tác giả lách sâu vào từng ngõ ngách tâm hồn nhân vật, phơi bày ra ánh sáng những vẻ đẹp nhân tính lấp lánh nhất.
Nỗi ám ảnh cái đói và thân phận bèo bọt của kiếp người
Đọc văn Kim Lân, tôi không khỏi rùng mình trước cách ông sử dụng ngôn từ. Chỉ một chữ “nhặt” ở nhan đề thôi cũng đủ sức nặng để đè nát trái tim người đọc. Người ta thường chỉ nhặt một cọng rơm, một chiếc lá rụng, một món đồ vật vô tri rơi vãi ngoài đường. Có ai ngờ đâu, trong thời buổi đói khát bủa vây, thân phận con người lại rẻ rúng đến mức có thể “nhặt” được một cách dễ dàng như thế.
“Cái đói đã tràn đến xóm này tự lúc nào. Những gia đình từ những vùng Nam Định, Thái Bình, đội chiếu lũ lượt bồng bế, dắt díu nhau lên xanh xám như những bóng ma, và nằm ngổn ngang khắp lều chợ. Người chết như ngả rạ. Không buổi sáng nào người trong làng đi chợ, đi làm đồng không gặp ba bốn cái thây nằm còng queo bên đường. Không khí vẩn lên mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người.”
Đoạn văn trên như một thước phim tài liệu quay chậm, tàn khốc và chân thực đến mức ngạt thở. Biện pháp so sánh “xanh xám như những bóng ma”, “chết như ngả rạ” không chỉ gợi hình mà còn gợi cảm giác rợn ngợp. Người vợ mà Tràng nhặt về cũng không có nổi một cái tên, chỉ được gọi xưng xưng là “thị”. Sự càn quét của cái đói đã tước đoạt đi của thị cả nhan sắc, sự e thẹn của phái nữ, và thậm chí là cả lòng tự trọng. Thị cắm đầu ăn một chặp bốn bát bánh đúc, ăn để được sống, ăn để bám víu lấy một cái phao cứu sinh mỏng manh mang tên Tràng. Đau đớn thay cái kiếp người, khi miếng ăn đã che lấp đi tất thảy những giá trị tinh thần khác.
Chất thơ vút lên từ cõi chết: Tình người thắp sáng đêm đen
Thế nhưng, nếu Vợ nhặt chỉ toàn là bóng tối và sự tuyệt vọng, thì có lẽ tác phẩm đã không neo đậu lại trong trái tim độc giả lâu đến thế. Điểm sáng rực rỡ nhất của truyện ngắn Vợ nhặt chính là chất thơ của tình người, của lòng trắc ẩn được chắt chiu từ tận cùng của sự khốn cùng.
Cái tặc lưỡi của Tràng: “Chậc, kệ!” không phải là sự liều lĩnh của một kẻ vô học, mà đó là sự trỗi dậy của lòng thương người, của khát khao tổ ấm. Tràng cưu mang thị, không chỉ là cứu một mạng người, mà còn là cứu rỗi chính tâm hồn cằn cỗi của mình. Kỳ diệu thay, tình yêu thương đã làm nên những phép màu. Buổi sáng đầu tiên sau đêm tân hôn, không gian xóm ngụ cư dường như bừng sáng. Tràng thấy mình “nên người”, thấy có trách nhiệm với cái tổ ấm nhỏ bé này. Còn thị, từ một người đàn bà chao chát, chỏng lỏn, bỗng trở lại là một người vợ hiền hậu, đúng mực.
Và tôi, tôi đã rơi nước mắt khi đọc đến những dòng miêu tả tâm lý bà cụ Tứ. Một người mẹ già nua, gần đất xa trời, khi đối diện với cô con dâu “nhặt” được, đã trải qua một cơn bão lòng đầy giằng xé. Từ ngạc nhiên, xót xa, tủi hờn, đến thấu hiểu và dang rộng vòng tay đón nhận.
“Bà lão cúi đầu nín lặng. Bà lão hiểu rồi. Lòng người mẹ nghèo khổ ấy còn hiểu ra biết bao nhiêu cơ sự, vừa ai oán vừa xót thương cho số kiếp đứa con mình. Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này. Còn mình thì… Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt… Biết rằng chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn đói khát này không.”
Giọng văn của Kim Lân lúc này như hòa làm một với tiếng nấc nghẹn ngào của bà cụ Tứ. Dòng nước mắt rỉ ra từ “kẽ mắt kèm nhèm” ấy chứa đựng cả một bể tình mẫu tử bao la. Bà không trách con, không khinh rẻ con dâu, bà chỉ thương. Cái tình thương của những con người ở dưới đáy xã hội dành cho nhau mới thật thiêng liêng, cao cả làm sao. Chính bà cụ Tứ là người đã thắp lên ngọn lửa của niềm tin, nói toàn chuyện vui, chuyện sung sướng về sau để nhen nhóm hy vọng cho các con.
Bát cháo cám đắng chát và thông điệp vượt thời gian
Chi tiết ám ảnh và mang tính biểu tượng cao nhất trong giá trị nhân đạo của Vợ nhặt có lẽ là bữa cơm đón nàng dâu mới với niêu “chè khoán” – thực chất là cháo cám. Bát cháo cám đắng chát, nghẹn bứ nơi cổ họng nhưng lại được ăn bằng tất cả sự đầm ấm, trân trọng của một gia đình. Nó là hiện thân của hiện thực tàn khốc, nhưng cũng là minh chứng cho sức sống mãnh liệt. Dù cận kề cái chết, họ vẫn khao khát sống, vẫn muốn sống cho ra con người.
Kết thúc truyện là hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng và đoàn người đi phá kho thóc Nhật hiện lên trong tâm trí Tràng. Đó là ánh sáng của thời đại, của cách mạng chỉ đường dẫn lối. Nó cho thấy triết lý nhân văn sâu sắc mà tác giả gửi gắm: Con người Việt Nam, dù bị dồn vào bước đường cùng, vẫn không bao giờ từ bỏ hy vọng, vẫn luôn hướng về phía ánh sáng của sự sống và tự do. Thông điệp ấy, trải qua bao thăng trầm của lịch sử, vẫn vẹn nguyên giá trị, nhắc nhở chúng ta ngày nay về sức mạnh của tình đồng loại và niềm tin vào ngày mai tươi sáng hơn.
Gấp lại trang sách, mở ra cả một bầu trời
Đêm đã về khuya, chén trà trên tay tôi cũng đã nguội dần, nhưng dư âm của Vợ nhặt vẫn còn nóng hổi, cồn cào trong lồng ngực. Gấp lại những trang văn thấm đẫm tình người của Kim Lân, tôi như thấy mình vừa đi qua một cõi mộng bi tráng, nơi bóng tối của tử thần không thể dập tắt được ngọn lửa leo lét nhưng bền bỉ của khát vọng sống. Tác phẩm không chỉ là một đài tưởng niệm bằng ngôn từ cho những sinh mệnh đã khuất trong nạn đói năm 1945, mà còn là một bài ca bất diệt ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của con người lao động Việt Nam.
Cuộc sống hiện đại dẫu không còn cái đói quay đói quắt như xưa, nhưng những “cơn đói” về tình thương, về sự thấu cảm đôi khi vẫn len lỏi đâu đó trong những góc khuất tâm hồn. Đọc lại tác phẩm này, chẳng phải là một cách để chúng ta tự thanh lọc trái tim mình, để biết trân trọng hơn những gì đang có hay sao?
Còn bạn, những tâm hồn đồng điệu đang đọc dòng tâm sự này, bạn cảm thấy thế nào khi lật giở những trang sách của Vợ nhặt? Chi tiết nào, nhân vật nào đã để lại trong bạn một nỗi niềm vương vấn khó phai? Hãy để lại bình luận phía dưới, để chúng ta cùng nhau nối dài thêm những rung cảm bất tận về một kiệt tác của văn học nước nhà nhé.
