Một đêm mưa rả rích, tôi chạm tay vào mảng tối đặc quánh của thời đại
Có những đêm vắng lặng, khi tiếng mưa rả rích gõ nhịp trên mái hiên nhà, tôi lại pha cho mình một tách trà ấm và tìm về những trang văn cũ. Khói trà mỏng manh uốn lượn không đủ sức xua đi cái buốt lạnh tỏa ra từ những dòng chữ ố vàng. Đêm nay, tôi lật giở lại Tắt đèn, để rồi thấy lồng ngực mình nghẹn đắng. Không phải là một câu chuyện để đọc lướt qua, mà là một nhát dao rạch sâu vào tâm khảm, phơi bày trần trụi những vết thương rỉ máu của một thời kỳ tăm tối. Đã bao năm tháng trôi qua, ngòi bút sắc lẹm của Ngô Tất Tố vẫn vẹn nguyên sức mạnh ám ảnh, kéo tuột tôi về với cái làng Đông Xá ngột ngạt, nơi những kiếp người bọt bèo đang giãy giụa trong vũng lầy của đói nghèo và sự tàn ác.
Bạn đã bao giờ thử nhắm mắt lại, tưởng tượng mình đang đứng giữa một không gian mà không khí bị rút cạn, chỉ còn lại mùi bùn đất tanh tưởi, mùi mồ hôi chua loét và mùi của sự tuyệt vọng? Đó chính là cảm giác khi tôi bước vào thế giới của Tắt đèn. Tác phẩm không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết hiện thực, nó là một tiếng thét câm lặng, một bản cáo trạng đẫm nước mắt được viết lên bằng chính máu và sinh mệnh của những người nông dân thấp cổ bé họng. Đọc Ngô Tất Tố, tôi không tìm thấy sự vỗ về, tôi chỉ thấy một sự thật tàn nhẫn đến bóp nghẹt trái tim.
Hồi trống thúc sưu và chiếc thòng lọng vô hình siết cổ dân nghèo
Âm thanh đầu tiên dội vào tâm trí tôi khi lật mở những trang đầu tiên không phải là tiếng chim hót hay tiếng gió xào xạc qua lũy tre làng, mà là tiếng trống, tiếng tù và thúc sưu dồn dập, từng hồi từng hồi nện thẳng vào màng nhĩ. “Tùng… tùng… tùng…” – thanh âm ấy mang theo hơi thở của tử thần, lởn vởn trên từng mái ranh xiêu vẹo. Nó không còn là một loại nhạc cụ, mà dưới ngòi bút của Ngô Tất Tố, nó đã hóa thành một chiếc thòng lọng vô hình, mỗi lúc một siết chặt lấy chiếc cổ gầy guộc của những người nông dân khốn khổ.
Cái thứ thuế thân oan nghiệt ấy, nó phi lý và tàn bạo đến mức bắt người sống phải đóng tiền cho kẻ đã chết. Nỗi oan khiên của gia đình chị Dậu bắt nguồn từ cái suất đinh của người em chồng đã khuất bóng từ năm ngoái. Bức tranh làng quê Việt Nam hiện lên không phải là cánh cò bay lả bay la, mà là cảnh gông cùm, xiềng xích, là những trận đòn roi tứa máu ngay giữa đình làng. Sự đối lập gay gắt giữa một bên là bọn cường hào ác bá béo múp míp, hống hách, nhai nhóp nhép thịt chó uống rượu tây, và một bên là anh Dậu ốm yếu rũ rượi như một tàu lá héo, đã tạo nên một sức căng thị giác và cảm xúc tột độ. Tôi tự hỏi, thiên lương của con người đã rụng rơi ở ngã ba đường nào, để đồng loại có thể giẫm đạp lên nhau một cách man rợ đến thế?
Phiên chợ máu: Khi núm ruột đứt lìa trên mâm cơm chó
Có lẽ, khoảnh khắc khiến nước mắt tôi rơi lã chã chính là lúc chị Dậu phải cắn răng dắt cái Tý và ổ chó cún sang nhà Nghị Quế. Viết về nỗi đau lăng trì của một người mẹ, Ngô Tất Tố đã sử dụng một lối miêu tả lạnh lùng nhưng bên trong lại cuộn trào những đợt sóng ngầm dữ dội. Bán chó, bán con – hai khái niệm ấy bị đặt lên cùng một bàn cân, xót xa thay, lại là cách duy nhất để cứu lấy mạng sống của một người chồng đang thoi thóp.
Cái Tý, một đứa trẻ hiểu chuyện đến đau lòng. Những câu nói ngây ngô của em như những mũi kim đâm xuyên qua lớp vỏ bọc mạnh mẽ của chị Dậu, và đâm thẳng vào trái tim người đọc. “U nhất định bán con đấy ư? U không cho con ở nhà nữa ư?”. Lời nỉ non ấy làm tôi nhớ đến một bi kịch khác trong văn học hiện thực, khi con người ta bị dồn đến bước đường cùng, buộc phải bán đi những thứ yêu thương nhất, giống như cái cách mà Lão Hạc đã phải dằn vặt, khóc tu tu như một đứa trẻ khi bán đi Cậu Vàng. Nhưng ở Tắt đèn, nỗi đau ấy còn nhân lên gấp bội, bởi thứ chị Dậu bán đi là núm ruột của mình, là đứa con gái ngoan ngoãn mang nặng đẻ đau.
Bát cháo loãng mặn chát vị tủi hờn
Hình ảnh bát cháo loãng kề tận miệng anh Dậu lại bị hất tung bởi bàn tay tàn nhẫn của lũ cai lệ là một thước phim quay chậm đầy ám ảnh. Bát cháo ấy đâu chỉ nấu bằng gạo, nó được ninh bằng nước mắt, bằng sự hy sinh tột cùng của người vợ hiền, bằng cả tương lai của cái Tý. Biện pháp tu từ tương phản được đẩy lên đỉnh điểm: sự run rẩy, yếu ớt của người bệnh đối lập với vẻ hung hãn, sừng sỏ của bầy chó săn mồi. Ngay tại giây phút bát cháo vỡ tan tành trên mặt đất, tôi biết, sức chịu đựng của con người đã chạm đến lằn ranh cuối cùng.
Cái vùng lên vĩ đại từ đáy vực thẳm và bóng tối đặc quánh
Người ta vẫn thường nói về sức chịu đựng nhẫn nhục của người phụ nữ Việt Nam, nhưng Ngô Tất Tố không để nhân vật của mình chết mòn trong sự cam chịu. Câu nói “Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!” vang lên như một tiếng sấm xé toạc bầu trời Đông Xá đang mịt mù mây đen. Một người đàn bà lực điền, bằng tình yêu chồng thương con, đã quật ngã những tên tay sai lực lưỡng. Đó không phải là hành động của một kẻ phản loạn, đó là bản năng sinh tồn, là sự trỗi dậy của ngọn lửa sống khi bị dồn vào chân tường.
Thế nhưng, cái vùng lên ấy dẫu mạnh mẽ đến đâu cũng mang tính tự phát. Cuối cùng, chị Dậu vẫn phải bỏ chạy vào màn đêm. “Chị vùng chạy ra ngoài giữa lúc trời tối đen như mực, đen như cái tiền đồ của chị”. Câu văn khép lại cuốn tiểu thuyết đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật kinh điển. Bóng tối ở đây không chỉ là bóng tối của tự nhiên, mà là bóng tối của một xã hội thực dân phong kiến thối nát, nơi những con người lương thiện không tìm thấy một kẽ hở nào của ánh sáng. Sự bế tắc ấy khiến tôi rùng mình, liên tưởng đến cái vòng luẩn quẩn không lối thoát của hình ảnh chiếc lò gạch cũ mà Chí Phèo đã từng để lại trong sự cự tuyệt quyền làm người.
Ngọn đèn dẫu tắt, nhưng ngọn lửa lòng liệu có tàn phai?
Gấp lại những trang cuối cùng của Tắt đèn, tiếng mưa ngoài hiên dường như cũng trở nên nặng hạt hơn. Chị Dậu chạy vào bóng tối, nhưng bóng tối ấy lại thắp lên trong tâm trí tôi vô vàn những trăn trở về thân phận con người. Ngô Tất Tố đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của một nhà văn chân chính: đứng về phía những con người cùng khổ, khơi gợi lòng trắc ẩn và gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về một chế độ bạo tàn.
Ngọn đèn trong nhà chị Dậu đã tắt, ngọn đèn của lý trí trong xã hội đương thời cũng đã lụi tàn, nhưng ngọn lửa của tình người, của sức sống tiềm tàng và khát vọng sống mãnh liệt thì vĩnh viễn không bao giờ tắt. Nó vẫn âm ỉ cháy dưới lớp tro tàn của lịch sử, truyền hơi ấm đến tận hôm nay, để mỗi lần đọc lại, ta lại biết yêu thương nhiều hơn, biết trân trọng hơn những tia sáng bình minh mà thế hệ trước đã phải đánh đổi bằng cả máu, nước mắt và một trời đêm đen đặc quánh.
