Những giọt mưa vỡ vụn trên phím đàn hoang hoải
Đêm nay, khi tiếng mưa rả rích gõ nhịp đều đều trên mái tôn cũ kỹ của góc quán quen, tôi lại tự rót cho mình một tách trà đắng, để mặc tâm trí trôi dạt về những miền ký ức xa xăm. Có những cuốn sách mà khi gấp lại, người ta không chỉ nhớ về cốt truyện, mà còn nghe thấy cả một bản tình ca nức nở đang vang vọng trong lồng ngực. Với tôi, Mắt biếc của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh chính là một bản dạ khúc u buồn như thế. Cầm cuốn sách trên tay, chạm vào cái màu xanh thăm thẳm của trang bìa, tôi chợt thấy lòng mình chùng xuống, như thể vừa đánh rơi một mảnh thanh xuân ở đâu đó giữa dòng đời hối hả. Bạn đã bao giờ yêu một người đến mức tự nhốt mình trong một thời gian ngưng đọng, từ chối mọi sự đổi thay của thế giới ngoài kia chưa? Nếu rồi, bạn sẽ hiểu vì sao những dòng văn của Nguyễn Nhật Ánh lại có sức sát thương êm ái mà dai dẳng đến vậy.
Làng Đo Đo và những mùa sim tím rụng đầy ký ức
Thế giới nghệ thuật trong Mắt biếc được xây dựng trên một thủ pháp tương phản không gian đầy dụng ý. Làng Đo Đo hiện lên không chỉ là một bối cảnh địa lý, mà nó đã hóa thân thành một nhân vật trữ tình, một vương quốc của sự thuần khiết. Bằng những nét cọ ngôn từ mềm mại, Nguyễn Nhật Ánh đã vẽ nên một bức tranh thủy mặc với đồi sim tím ngắt, với tiếng trống trường rộn rã và những chiều nhặt nấm sau mưa. Ở đó, Ngạn và Hà Lan đã có một tuổi thơ trong vắt như giọt sương mai.
Thế nhưng, biện pháp ẩn dụ không gian lại ngầm dự báo một bi kịch rạn vỡ. Đo Đo là bến đỗ bình yên của Ngạn, nhưng lại là chiếc lồng chật hẹp đối với khát vọng phồn hoa của Hà Lan. Ngạn ôm ấp hình bóng quê hương, đồng nhất tình yêu làng quê với tình yêu dành cho cô bạn thuở nhỏ. Khác với khao khát được quay về những ngày tháng vô ưu vô lo như trong Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, tuổi thơ của Ngạn trong tác phẩm này lại là một thứ gông cùm êm ái. Anh tự nguyện biến mình thành một người gác đền trung thành, canh giữ một thánh điện ký ức đã vĩnh viễn mất đi vị nữ thần của nó. Sự bám víu tuyệt vọng ấy khiến tôi không khỏi xót xa cho một trái tim quá đỗi si tình, cố chấp cắm rễ vào một mảnh đất đã tàn phai mùa cũ.
Hồ thu tĩnh lặng giấu một cơn bão lòng câm nín
Chi tiết đắt giá nhất, và cũng là nhãn tự của toàn bộ tác phẩm, nằm ở hình ảnh hoán dụ đầy ám ảnh: đôi mắt. “Đôi mắt có hàng mi dài, lúc nào cũng mở to, hồn nhiên và ngơ ngác”. Trong văn chương của Nguyễn Nhật Ánh, đôi mắt ấy không chỉ là cửa sổ tâm hồn của một người con gái, mà nó là biểu tượng của một thời dĩ vãng vàng son, của những gì đẹp đẽ, trinh nguyên nhất mà Ngạn tôn thờ. Ngạn yêu Mắt biếc, hay thực chất là anh đang yêu cái bản ngã trong trẻo của chính mình thuở thiếu thời?
Tác giả đã rất tài tình khi sử dụng thủ pháp điệp khúc trong việc miêu tả đôi mắt ấy xuyên suốt chiều dài thời gian. Dù Hà Lan có thay đổi, có bị ánh đèn màu của chốn thị thành làm lóa mắt, có sa ngã và mang đầy thương tích, thì trong tiềm thức của Ngạn, đôi mắt ấy vẫn vẹn nguyên một màu xanh biêng biếc. Đó là bi kịch của sự huyễn hoặc. Ngạn đã dùng chính tình yêu của mình để đẽo gọt Hà Lan thành một bức tượng đài hoàn mỹ, để rồi tự mình rỉ máu khi ôm bức tượng ấy vào lòng. Sự mù quáng của một trái tim quá đỗi thiện lương khiến người đọc phải nghẹn ngào, tựa như đang chứng kiến một con thiêu thân lao vào ngọn lửa, biết là sẽ hóa tro tàn nhưng vẫn mỉm cười mãn nguyện.
Bản tình ca lạc điệu giữa chốn phồn hoa đô hội
Nếu làng Đo Đo là khúc dạo đầu êm ái, thì thành phố lại là một nốt trầm vỡ nát. Sự xuất hiện của Dũng – gã thanh niên sành điệu, phong trần – chính là hiện thân của nhịp sống phồn hoa, thứ ma lực đã cuốn phăng Hà Lan khỏi vòng tay Ngạn. Ở đây, biện pháp đối lập được Nguyễn Nhật Ánh đẩy lên cao trào. Một bên là Ngạn với cây đàn ghi ta gỗ mộc mạc, gảy lên những giai điệu quê hương ầu ơ xao xuyến; một bên là Dũng với chiếc xe máy gầm rú và những ánh đèn neon rực rỡ.
Tiếng đàn của Ngạn là một ẩn dụ thính giác đầy chua xót. Anh dùng âm nhạc để níu kéo, để giãi bày những tâm tư không dám cất thành lời. Nhưng buồn thay, tần số của trái tim Hà Lan đã không còn đồng điệu. Cô ngồi nghe Ngạn hát, nhưng đôi mắt lại hướng về những ngả đường rực sáng ánh đèn. Cái cảm giác cô đơn đến tột cùng khi đứng giữa đám đông, khi người mình yêu ở ngay trước mặt nhưng tâm hồn lại cách xa ngàn dặm, khiến tôi bất chợt liên tưởng đến bản tình ca buồn bã, hoang mang của những người trẻ lạc lối trong Rừng Na Uy. Tình yêu của Ngạn tựa như một nốt nhạc bơ vơ, cố gắng cất lên giữa một bản giao hưởng ồn ào của nhịp sống hiện đại, để rồi dần chìm lấp trong sự quên lãng phũ phàng.
Trà Long – Đóa phù dung nở muộn trên nấm mồ dĩ vãng
Khúc vĩ thanh của Mắt biếc mang tên Trà Long – giọt máu rơi rớt của Hà Lan, một hình hài mang đôi mắt của mẹ nhưng lại sở hữu trái tim hướng về cội nguồn giống hệt Ngạn. Sự xuất hiện của Trà Long là một sự trớ trêu của tạo hóa, một phép điệp vòng tròn của số phận. Trà Long yêu Ngạn, yêu bằng thứ tình cảm nguyên sơ, trong vắt mà mẹ cô đã từng vứt bỏ.
Nhưng Nguyễn Nhật Ánh đã không cho phép một cái kết cổ tích vớt vát lại những đau thương. Quyết định rời đi của Ngạn trong buổi chiều tà là một sự giác ngộ muộn màng nhưng tàn nhẫn. Nhịp điệu câu văn ở những trang cuối trở nên dồn dập, đứt gãy như chính tiếng nấc nghẹn ngào của người đàn ông đã dành cả một đời để đuổi theo ảo ảnh. Ngạn nhận ra rằng, anh không yêu Trà Long của hiện tại, anh chỉ đang tìm kiếm hình bóng của Mắt biếc ngày xưa qua đôi mắt của cô bé. Nếu anh ở lại, đó sẽ là một sự lừa dối tàn độc nhất đối với Trà Long, và là sự phỉ báng đối với chính tình yêu thiêng liêng mà anh hằng gìn giữ.
Sân ga chiều nay vắng bóng người gõ nhịp tương tư
Chuyến tàu hoàng hôn xé toạc màn đêm, mang theo Ngạn rời xa làng Đo Đo, rời xa Trà Long, rời xa vĩnh viễn một thời thanh xuân ngốc nghếch mà rực rỡ. Hình ảnh con tàu lao đi vô định mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc về sự chảy trôi không thể đảo ngược của thời gian. Có những ngã rẽ một khi đã bước qua, người ta không bao giờ có thể quay đầu lại được nữa.
Gấp lại những trang cuối cùng của Mắt biếc, tôi nghe tiếng thở dài của mình trượt dài trên mặt bàn lạnh ngắt. Nguyễn Nhật Ánh đã gieo vào lòng người đọc một hạt mầm của sự tiếc nuối, để nó tự nảy mầm và vươn những nhánh gai nhọn hoắt cứa vào tâm khảm. Tình đầu, có lẽ vĩnh viễn là một nét cọ dang dở trên bức tranh cuộc đời. Nó đẹp đẽ chính vì nó không trọn vẹn. Và ngoài kia, dưới màn mưa đêm nay, không biết có bao nhiêu chuyến tàu vô hình đang âm thầm rời bến, mang theo những đôi mắt biếc lùi sâu vào miền dĩ vãng xa xăm, để lại trên thềm ga những trái tim vẫn hoài vọng về một tiếng đàn đã đứt dây từ muôn kiếp nào.
