Một đêm trắng ràn rụa mưa thu và tiếng tru vọng về từ cõi vắng
Có những đêm trắng cạn giấc, tôi ngồi thu mình nơi góc phòng quen thuộc, lắng nghe tiếng mưa thu ràn rụa quất vào nẻo vắng. Trong cái tĩnh mịch đến gai người của màn đêm, tiếng sủa lao xao của một chú chó hoang chạy ngang rào thưa bỗng dội vào lòng tôi một luồng buốt lạnh. Khoảnh khắc ấy, tâm trí tôi như bị một bàn tay vô hình kéo tuột về cái làng Vũ Đại xơ xác, nghèo đói của những năm tháng cũ. Ở đó, có một bóng lưng còng gập đang run rẩy, có một ánh mắt đục ngầu tuyệt vọng và có một tiếng khóc nghẹn ngào vỡ nát cả không gian. Đó là thế giới của Lão Hạc, một thế giới mà Nam Cao đã dùng cả máu và nước mắt của mình để chưng cất thành những dòng văn ám ảnh đến tận cùng tâm khảm.
Tôi tìm đến văn chương không phải để nhặt nhạnh những triết lý khô khan, mà để để cho tâm hồn mình được rung lên những nhịp đập thổn thức cùng nhân vật. Và với Lão Hạc, ngòi bút của Nam Cao không gõ cửa trái tim bạn bằng những mỹ từ lấp lánh, ông dùng một lưỡi dao cạo rỉ sét, chầm chậm cứa vào những góc khuất tăm tối nhất của kiếp nhân sinh, để rồi từ vết thương ấy, một đóa hoa của thiên lương bừng nở, rực rỡ và đau đớn khôn nguôi.
Cậu Vàng – Khúc vĩ thanh êm đềm duy nhất giữa bản hòa tấu bi thương
Giữa bức tranh xám xịt của cái đói quay đói quắt, sự xuất hiện của Cậu Vàng giống như một đốm sáng nhỏ nhoi, leo lét nhưng ấm áp lạ thường. Con chó không chỉ là một con vật giữ nhà, nó là hiện thân cho đứa con trai bặt vô âm tín nơi đồn điền cao su nước độc, là chiếc mỏ neo duy nhất níu giữ linh hồn Lão Hạc khỏi bềnh bồng trôi dạt giữa biển đời cô độc. Bạn hãy nhắm mắt lại và tưởng tượng xem, một ông lão gầy gò, ăn không dám ăn, mặc không dám mặc, lại âu yếm gọi một con chó là “cậu”, gắp cho nó từng miếng ăn bằng đôi đũa của mình, trò chuyện với nó như một người tri kỷ.
Đó là nghệ thuật nhân hóa hay chính là sự cô đơn đã lên đến đỉnh điểm? Nam Cao đã thật tàn nhẫn khi xây dựng một mối giao cảm đẹp đẽ đến thế, mỏng manh đến thế, để rồi chính tay ông lại giật sập nó xuống. Tình yêu thương mà Lão Hạc dành cho Cậu Vàng là thứ tình cảm nguyên sơ, trong vắt nhất. Nhưng bi kịch thay, trong một xã hội mà miếng ăn đã trở thành một thứ tôn giáo nghiệt ngã, nơi mà những con người khốn khổ trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố phải bán cả chó lẫn con để đóng sưu, thì việc giữ lại một con chó để bầu bạn lại trở thành một thứ xa xỉ phẩm đầy tội lỗi.
Những nếp nhăn xô lệch và giọt nước mắt chảy ngược vào tim
Khoảnh khắc Lão Hạc bán chó, bầu trời nghệ thuật của Nam Cao như nứt toác ra. Lời thú tội “Cậu Vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!” không phải là một câu nói, đó là một tiếng nấc cụt tứa máu. Biện pháp tu từ miêu tả ngoại hình ở đây đã vượt qua ranh giới của ngôn từ thông thường để chạm đến nghệ thuật điêu khắc. “Mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra… Lão hu hu khóc”. Khối sầu vạn cổ đọng lại trên những nếp nhăn xô lệch ấy.
Ông lão khóc vì điều gì? Vì mất đi một con vật cưng? Không, Lão Hạc khóc vì sự sụp đổ của chính bệ phóng đạo đức mà lão đã gìn giữ cả đời. “Thì ra tôi già bằng này tuổi đầu rồi còn đánh lừa một con chó”. Lời oán thán ấy xoáy sâu vào tâm can người đọc. Một con người bị đẩy đến bước đường cùng, bị tước đoạt mọi quyền lợi sống, lại tự dằn vặt mình đến chết chỉ vì trót lừa một con vật. Sự tương phản gay gắt giữa cái nhân cách cao cả, lấp lánh và cái hoàn cảnh khốn cùng, bệ rạc đã tạo nên một sức công phá mãnh liệt, đánh sập mọi thành trì vô cảm trong lòng người tiếp nhận.
Mảnh vườn ba sào và sự kiêu hãnh cắm sâu vào lòng đất mẹ
Nếu Cậu Vàng là điểm tựa tinh thần, thì mảnh vườn ba sào chính là lời thề thiêng liêng của một người cha. Lão Hạc thà ăn củ chuối, sung luộc, rau má, thà nhét vào dạ dày những thứ cặn bã của thiên nhiên chứ nhất quyết không phạm vào số tiền bán vườn, không bòn rút một đồng nào của đứa con trai. Mảnh vườn ấy là biểu tượng của tình phụ tử thầm lặng mà vĩ đại, là minh chứng cho thấy cái đói có thể gặm nhấm thể xác, nhưng không thể ăn mòn được tình yêu thương.
Sự từ chối mọi sự giúp đỡ của ông Giáo là một nét vẽ xuất thần khác của Nam Cao. Lão Hạc từ chối không phải vì tự ái vặt, mà vì lòng tự trọng của một con người không muốn trở thành gánh nặng cho đồng loại, nhất là khi đồng loại của mình cũng đang vùng vẫy trong cơn ngạt thở của miếng cơm manh áo. Lòng tự trọng ấy kiêu hãnh và cô độc làm sao, nó tựa như một cây thông già gầy guộc, rụng hết lá nhưng vẫn cắm bộ rễ móng vuốt của mình sâu vào lòng đất mẹ, dẫu bão giông có gào rít đòi quật ngã.
Miếng bả chó dính máu và bức tượng đài tạc bằng cõi chết
Và rồi, cái kết cục đẫm máu ấy cũng đến. Việc Lão Hạc xin Binh Tư bả chó là một cú lừa ngoạn mục mà Nam Cao dành cho cả ông Giáo lẫn người đọc. Ta những tưởng đói khổ đã bẻ gãy nhân phẩm, tưởng rằng lão sẽ trượt dài trên con đường tha hóa. Nhưng không, miếng bả chó ấy không dùng để tước đoạt sinh mạng của một con vật vô tội khác, mà dùng để kết liễu chính hình hài tàn tạ của lão.
Cái chết của Lão Hạc là một cái chết dữ dội, vật vã, “đầu tóc rũ rượi, quần áo xộc xệch, hai mắt long sòng sọc”. Tại sao lại phải chọn một cái chết đau đớn đến nhường ấy? Phải chăng lão muốn tự trừng phạt mình vì đã trót lừa Cậu Vàng? Hay đó là cách duy nhất để lão giữ trọn vẹn mảnh vườn cho con, giữ trọn vẹn nhân phẩm của một con người? Nếu như nhân vật trong Chí Phèo xách dao đi đòi lương thiện bằng những nhát chém ứa máu, thì Lão Hạc lại dùng cái chết thê thảm của mình để bảo vệ sự lương thiện ấy khỏi bị vấy bẩn. Cả hai đều là những tiếng thét xé lòng của Nam Cao trước một xã hội phi nhân tính, nơi con người không có quyền được sống như một con người.
Làn khói hương mỏng manh vắt ngang trời thu u tịch
Gấp lại những trang sách ố vàng, hình ảnh Lão Hạc vẫn lẩn khuất đâu đây, chập chờn như một làn khói hương mỏng manh vắt ngang bầu trời thu u tịch. Nam Cao đã rời cõi tạm từ lâu, nhưng khối tình tứa máu mà ông dành cho những người nông dân nghèo khổ vẫn còn đập những nhịp đập thổn thức trong từng con chữ.
Bạn và tôi, những kẻ đang sống trong một thời đại rực rỡ ánh đèn, đôi khi lại dễ dàng đánh rơi những rung cảm nguyên sơ nhất của con người. Đọc lại Lão Hạc không chỉ là để xót thương cho một kiếp người đã lùi sâu vào dĩ vãng, mà là để soi lại chính tâm hồn mình. Để biết trân trọng những giọt nước mắt xót xa, để biết cúi đầu trước những nhân cách lớn lao ẩn mình trong hình hài rách rưới, và để hiểu rằng: Dẫu có bị vùi dập dưới muôn ngàn tầng bùn nhơ của hoàn cảnh, đóa hoa thiên lương của con người vẫn sẽ luôn tìm cách vươn lên, tỏa hương một cách kiêu hãnh và đau đớn nhất.
