Đêm trắng, tiếng gió rít và phím đàn huyễn hoặc lùa qua khe cửa
Có những đêm mùa đông, khi cái lạnh cắt da cắt thịt lùa qua từng khe cửa sổ, tôi thường pha cho mình một tách trà nóng, thắp lên ngọn nến nhỏ và cuộn mình trong góc phòng tĩnh lặng. Chính trong một đêm trắng như thế, khi tiếng gió bấc gào rít bên ngoài rặng cây, tôi đã chạm tay vào những trang sách ủ đầy sương giá và nước mắt của Không gia đình. Cuốn sách không mỏng, nhưng sức nặng của nó không nằm ở số trang, mà nằm ở sức trìu mến khôn cùng mà Hector Malot đã trút vào từng con chữ. Đọc kiệt tác này, tôi không thấy mình đang lật giở một văn bản, mà như đang bước những bước chân trần trên lớp tuyết dày đặc của nước Pháp thế kỷ mười chín, run rẩy, xót xa, nhưng lồng ngực lại ấp ủ một ngọn lửa sưởi ấm tâm hồn.
Bạn đã bao giờ thử nhắm mắt lại, tưởng tượng mình là một đứa trẻ lên tám, bị tước đoạt khỏi vòng tay êm ấm của người mẹ nuôi, bị bán đi chỉ bằng vài đồng bạc lẻ, và bắt đầu chuỗi ngày lang bạt kỳ hồ dưới bầu trời rộng lớn không mái che? Cậu bé Rê-mi trong Không gia đình đã bắt đầu chuyến viễn du của đời mình bằng một bi kịch tàn nhẫn như thế. Nhưng kỳ lạ thay, dưới ngòi bút thấm đẫm chất thơ và lòng trắc ẩn của Hector Malot, bức tranh u ám ấy lại được điểm xuyết bởi những vệt sáng lấp lánh của tình người, của âm nhạc, và của một khát vọng sống mãnh liệt đến nghẹn ngào.
Những dấu chân bé nhỏ tạc vào bão tuyết và ánh lửa mang tên Vitalis
Hình tượng ám ảnh tôi nhất trong toàn bộ tác phẩm có lẽ là những nẻo đường dằng dặc mà Rê-mi đã đi qua. Đó không phải là con đường trải đầy hoa hồng, mà là những dặm dài sỏi đá, bùn lầy, là những cơn bão tuyết trắng xóa như muốn nuốt chửng những sinh linh bé nhỏ. Trên cái phông nền khắc nghiệt ấy, cụ Vitalis xuất hiện không chỉ như một người chủ gánh xiếc rong, mà là một vị cứu tinh, một ngọn đuốc rực rỡ xé toạc màn đêm tăm tối của cuộc đời Rê-mi.
Cụ Vitalis, với mái râu tóc bạc phơ, cây đàn hạc cũ kỹ và giọng hát từng làm say đắm biết bao nhà hát lớn, giờ đây lại chấp nhận kiếp sống lang bạt, làm bạn với những đứa trẻ mồ côi và những con vật nhỏ bé. Hector Malot đã khắc họa hình tượng người nghệ sĩ già này bằng một bút pháp điêu khắc tuyệt mỹ. Cụ không dạy Rê-mi bằng đòn roi như thói thường của những kẻ mua bán trẻ em thời bấy giờ, cụ dạy em bằng âm nhạc, bằng lòng tự trọng, và bằng tình yêu thương vô điều kiện. Ánh lửa từ đống củi khô cụ đốt lên trong những đêm đông giá rét không chỉ sưởi ấm thể xác Rê-mi, mà còn nung chảy lớp băng giá của sự cô độc, gieo vào lòng em hạt mầm của niềm tin vào con người.
Giai điệu lãng du của những kiếp bồng bềnh
Âm nhạc trong Không gia đình không đơn thuần là công cụ kiếm sống, nó là tiếng khóc, là lời tự tình, là vũ khí để những con người dưới đáy xã hội chống lại sự nghiệt ngã của số phận. Mỗi khi tiếng đàn hạc của cụ Vitalis cất lên, hay khi Rê-mi cất tiếng hát trong trẻo của mình giữa quảng trường đông đúc, tôi cảm tưởng như có một phép màu đang hiện hữu. Nghệ thuật đã gột rửa mọi bụi bặm của sự nghèo đói, nâng bổng những tâm hồn rách nát lên một tầng không gian thanh sạch và thiêng liêng. Khúc tráng ca về sự sinh tồn ấy khiến tôi bất giác nhớ đến sự kiên cường, bất khuất của những tâm hồn trẻ thơ vút lên giữa bom đạn trong Tuổi thơ dữ dội, nơi mà dẫu đối mặt với cái chết, khát vọng sống và tình yêu thương vẫn rực sáng như những vì tinh tú.
Bản dạ khúc xót xa của những sinh linh không chung huyết thống
Sẽ là một thiếu sót lớn nếu lật giở Không gia đình mà lãng quên đi “gia đình” đặc biệt nhất của Rê-mi: gánh xiếc rong gồm chú chó Capi khôn ngoan, Zerbino lém lỉnh, Dolce dịu dàng và chú khỉ Joli-Cœur kiêu hãnh. Hector Malot đã thổi hồn vào những con vật ấy, biến chúng thành những nhân vật có chiều sâu tâm lý, có vui buồn, hờn giận và sự thủy chung tuyệt đối.
Phân đoạn bầy sói tấn công gánh xiếc trong đêm tuyết rơi, cướp đi sinh mạng của Zerbino và Dolce, hay cái chết từ từ vì sưng phổi của chú khỉ Joli-Cœur, là những trang viết đẫm nước mắt nhất mà tôi từng đọc. Nỗi đau mất mát bị đẩy lên đến tột cùng, xé nát trái tim của cụ Vitalis và cậu bé Rê-mi. Giữa thế giới loài người đầy rẫy sự lọc lừa, cái ác và sự vô cảm, tình cảm gắn bó máu thịt giữa những con người lang thang và bầy thú nhỏ lại hiện lên đẹp đẽ và thuần khiết đến lạ thường. Sự trung thành của chú chó Capi, người bạn đồng hành duy nhất còn sót lại bên Rê-mi qua những ngày tháng tăm tối nhất, mang một vẻ đẹp thiêng liêng khiến ta phải cúi đầu suy ngẫm, gợi nhắc cho tôi về tình cảm lay động tâm can trong Chuyện con chó tên là trung thành.
“Gia đình không phải là nơi ta sinh ra cùng một dòng máu, mà là nơi ta sẵn sàng chia sẻ nửa mẩu bánh mỳ khô khan trong một đêm đông buốt giá.”
Đóa hoa thiện lương bung nở giữa vũng lầy sương giá
Xuyên suốt hành trình dằng dặc của Không gia đình, Rê-mi đã bị ném vào vô vàn những hoàn cảnh éo le: bị hàm oan, bị tống giam, bị kẹt trong hầm mỏ ngập nước, rơi vào hang ổ của những kẻ trộm cắp mang danh người thân. Thế nhưng, điều vĩ đại nhất mà Hector Malot đã trao cho nhân vật của mình chính là một “thiên lương” không thể bị vấy bẩn. Dù bị vùi dập dưới tầng tầng lớp lớp bùn nhơ của xã hội, đóa hoa tâm hồn Rê-mi vẫn bung nở, tỏa hương thơm ngát của lòng trung thực, sự biết ơn và tình yêu thương con người.
Cậu bé ấy có thể đói lả, có thể rách rưới, nhưng chưa một lần cúi đầu thỏa hiệp với cái ác. Sự giáo dục nhân cách từ cụ Vitalis đã trở thành chiếc áo giáp vô hình, bảo vệ Rê-mi khỏi những cám dỗ nhơ nhuốc. Hector Malot đã sử dụng thủ pháp đối lập tài tình: đặt cái mỏng manh, yếu ớt của một đứa trẻ mồ côi bên cạnh sức mạnh tàn phá của thiên nhiên và sự tàn nhẫn của lòng người, để từ đó làm bật lên sức sống mãnh liệt, sự vươn lên kiêu hãnh của một mầm xanh gieo trên đá tảng.
Khi trang sách khép lại, một cánh cửa nẻo đường vừa mở ra
Khép lại những trang cuối cùng của Không gia đình, khi Rê-mi cuối cùng cũng tìm được bến đỗ bình yên, tìm lại được người mẹ ruột thịt và những người bạn tri kỷ, tôi nghe trong lòng mình một tiếng thở phào nhẹ nhõm, nhưng âm vang của những bước chân lang bạt dường như vẫn chưa chịu tắt. Hector Malot đã vẽ nên một vòng tròn hoàn mỹ của số phận, nơi những đau thương, mất mát cuối cùng cũng được đền đáp bằng hạnh phúc vẹn tròn.
Nhưng dư vị mà tác phẩm để lại không chỉ là một cái kết có hậu. Không gia đình đặt ra một dấu hỏi lớn, xoáy sâu vào tâm thức người đọc: Thế nào mới thực sự là một mái ấm? Phải chăng, gia đình không chỉ giới hạn trong bốn bức tường chật hẹp hay những mối liên kết huyết thống, mà gia đình là bất cứ nơi nào có tình yêu thương ngự trị, dẫu đó là một góc phố nghèo, một nhà kho tồi tàn hay một chuyến xe ngựa bồng bềnh trên những nẻo đường châu Âu?
Tiếng đàn hạc của cụ Vitalis đã ngừng bặt dưới lớp tuyết lạnh giá năm xưa, nhưng giai điệu của lòng nhân ái, của nghị lực phi thường mà Hector Malot gửi gắm qua Không gia đình vẫn sẽ còn ngân nga mãi. Nó nhắc nhở tôi, và có lẽ cả bạn nữa, rằng dẫu cuộc đời có ném ta vào những đêm đông không trăng không sao, chỉ cần ta còn giữ được ngọn lửa thiện lương trong lồng ngực, ta sẽ không bao giờ thực sự cô độc trên cõi đời này.
