Khởi nguồn của những rung cảm: Một đêm mưa và tiếng thở dài từ những trang sách cũ
Review Chí Phèo Nam Cao – Có những đêm mưa rả rích, khi nhịp sống hối hả ngoài kia đã chìm vào tĩnh lặng, tôi lại tự cho phép mình cuộn tròn trong một góc nhỏ, nhâm nhi tách trà ấm và tìm về những trang sách hoen vàng. Đêm nay, giữa vô vàn những tựa sách lấp lánh trên kệ, ánh mắt tôi vô tình dừng lại ở một cái tên đã quá đỗi quen thuộc, nhưng chưa bao giờ thôi làm trái tim tôi thổn thức: Chí Phèo của nhà văn Nam Cao.
Có lẽ, với nhiều người, đây chỉ là một tác phẩm nằm ngoan ngoãn trong sách giáo khoa thuở học trò. Nhưng với tôi, và có lẽ với những tâm hồn đồng điệu đang đọc những dòng này, Chí Phèo chưa bao giờ là một văn bản khô khan để phân tích thi cử. Nó là một vết thương rỉ máu, một tiếng thét xé lòng vọng về từ quá khứ, và là một bản cáo trạng đanh thép về cái gọi là bi kịch cự tuyệt làm người.
Cầm cuốn sách trên tay, lật giở từng trang giấy, tôi như thấy mình đang bước đi trên con đường làng Vũ Đại lầy lội, nghe văng vẳng bên tai tiếng chửi ngoa ngoắt mà cô độc đến tận cùng. Hãy cùng tôi, đêm nay, một lần nữa đi sâu vào thế giới nghệ thuật đầy ám ảnh của Nam Cao, để nghe những nhịp đập đau đớn nhất của một kiếp nhân sinh.
Đi vào cõi nhân sinh khắc nghiệt của Chí Phèo
Nếu như Thạch Lam đưa ta vào thế giới của những rung cảm mong manh, thanh khiết; Vũ Trọng Phụng kéo ta vào mớ bòng bong của một xã hội thị thành lố lăng, kệch cỡm; thì Nam Cao lại chọn cho mình một lối đi riêng: dấn thân vào bùn lầy của nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Bối cảnh của Chí Phèo được đặt tại làng Vũ Đại – một quần thể khép kín, ngột ngạt, nơi những thế lực cường hào ác bá như Bá Kiến đang ngày đêm bòn rút mồ hôi, nước mắt và cả nhân phẩm của những người nông dân thấp cổ bé họng.
Giữa cái không gian đặc quánh sự tàn nhẫn ấy, Chí Phèo xuất hiện không phải với tư cách một con người trọn vẹn, mà là một “con quỷ dữ”. Từ một đứa trẻ vô thừa nhận bị vứt bỏ bên lò gạch cũ, lớn lên thành một anh canh điền hiền lành như đất, rồi bị cái ghen tuông vô lý của Bá Kiến đẩy vào nhà tù thực dân. Bảy năm sau trở về, cái nhà tù ấy đã nhào nặn ra một hình hài gớm ghiếc: cái đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm gườm.
Nhưng sự tàn phá về thể xác chưa thấm vào đâu so với sự tha hóa về linh hồn. Chí đã đánh mất hoàn toàn chiếc cầu nối với thế giới loài người, sống bằng nghề rạch mặt ăn vạ, đắm chìm trong những cơn say triền miên. Tác phẩm Chí Phèo không đơn thuần kể về sự nghèo đói, mà nó chạm đến cái đáy sâu nhất của nỗi đau nhân thế: Nỗi đau bị tước đoạt quyền làm người.
Tiếng chửi rạch nát không gian: Lời kêu cứu từ hố sâu của sự tha hóa
Ngay từ những dòng đầu tiên, nhà văn Nam Cao đã giáng vào tâm trí người đọc một đoạn văn miêu tả tiếng chửi độc nhất vô nhị trong lịch sử văn học Việt Nam. Đó là một đoạn mở đầu mang tính điện ảnh cao độ, phá vỡ mọi quy tắc trần thuật tuyến tính thông thường:
“Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Bắt đầu hắn chửi trời. Có hề gì? Trời có của riêng nhà nào? Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng chẳng là ai. Tức mình, hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: ‘Chắc nó trừ mình ra!’. Không ai lên tiếng cả. Tức thật! Ờ! Thế này thì tức thật! Tức chết đi được mất! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn. Nhưng cũng không ai ra điều. Mẹ kiếp! Thế có phí rượu không? Thế thì có khổ hắn không?”
Bạn có thấy cay đắng không? Đằng sau những âm thanh lè nhè, chửi bới tục tĩu ấy không phải là sự ngông cuồng của một kẻ say, mà là tiếng khóc nấc của một linh hồn đang tuyệt vọng tìm kiếm sự giao tiếp. Chí chửi trời, chửi đời, chửi làng Vũ Đại, rồi thu hẹp lại chửi cả những ai không chửi nhau với hắn. Hắn thèm được ai đó đáp lời, dù là bằng những lời mắng nhiếc, để hắn biết rằng mình vẫn còn tồn tại, vẫn là một con người đang sống giữa đồng loại.
Nhưng đáp lại hắn chỉ là sự im lặng rợn ngợp. Sự im lặng vô cảm của đám đông đã đẩy hắn ra khỏi lề xã hội. Trong Chí Phèo, nghệ thuật miêu tả tâm lý của Nam Cao đã đạt đến độ sắc lạnh mà đầy xót xa. Nhà văn đã nhìn xuyên qua cái vẻ ngoài lưu manh, côn đồ để nhận ra một bi kịch vĩ đại: bi kịch bị chối bỏ. Hắn cô độc đến mức ngay cả việc tạo ra một kẻ thù để đối thoại cũng trở nên bất khả thi.
Hương vị của bát cháo hành: Phút giây lương tri bừng tỉnh giữa vũng lầy
Nhưng Nam Cao không phải là một nhà văn tàn nhẫn. Dưới ngòi bút thấm đẫm chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc, ông đã để cho ánh sáng của tình người len lỏi vào góc tối tăm nhất của làng Vũ Đại. Đó là sự xuất hiện của Thị Nở – người đàn bà xấu ma chê quỷ hờn, ngẩn ngơ, ế chồng. Cuộc gặp gỡ vô tình dưới bóng trăng bên bờ sông đã tạo ra một bước ngoặt kỳ diệu. Và rồi, bát cháo hành xuất hiện như một phép màu cứu rỗi linh hồn.
Tôi đã đọc đi đọc lại đoạn văn miêu tả cảm xúc của Chí khi đón nhận bát cháo hành từ tay Thị, và lần nào cũng thấy khóe mắt mình cay cay. Hương vị của bát cháo hành không chỉ là vị của gạo, của hành, mà là hương vị của tình người, của sự quan tâm, chăm sóc lần đầu tiên trong đời Chí được nhận mà không phải qua cướp bóc hay dọa nạt.
“Thằng này rất ngạc nhiên. Hết ngạc nhiên thì hắn thấy mắt hình như ươn ướt. Bởi vì lần này là lần thứ nhất hắn được một người đàn bà cho. Xưa nay, nào hắn có thấy ai tự nhiên cho cái gì. Hắn vẫn phải dọa nạt hay là giật cướp. Hắn phải làm cho người ta sợ… Hắn thấy lòng thành trẻ con. Hắn muốn làm nũng với thị như với mẹ.”
Giây phút ấy, lớp vỏ bọc quỷ dữ vỡ vụn, trả lại một anh Chí hiền lành, khao khát yêu thương. Hắn lắng nghe được những âm thanh của cuộc sống đời thường: tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng những người đi chợ bán vải về… Những âm thanh ấy ngày nào chả có, nhưng hôm nay, nhờ có tình yêu thương của Thị Nở, thính giác tâm hồn của Chí mới được đánh thức.
Hắn khao khát được trở lại làm người lương thiện, hắn mơ về một gia đình nho nhỏ: chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải. Bi kịch của Chí Phèo tưởng chừng như đã được hóa giải bởi sức mạnh vĩ đại của tình người. Bát cháo hành chính là chi tiết nghệ thuật đắt giá nhất, minh chứng cho niềm tin bất diệt của Nam Cao vào bản tính lương thiện của con người: Dù bị vùi dập đến đâu, mầm thiện vẫn luôn âm ỉ cháy, chỉ cần một ngọn gió yêu thương thổi qua là sẽ bùng lên mạnh mẽ.
“Ai cho tao lương thiện?” – Huyết lệ xé toạc bức màn bi kịch cự tuyệt làm người
Thế nhưng, hiện thực trong văn của Nam Cao luôn tàn nhẫn và sắc lạnh. Cánh cửa cuộc đời vừa hé mở đã bị đóng sầm lại một cách phũ phàng bởi định kiến xã hội, đại diện là bà cô Thị Nở. Lời từ chối của Thị Nở như một gáo nước lạnh dội tắt ngọn lửa hy vọng vừa nhen nhóm.
Chí sững sờ, hắn đuổi theo Thị, hắn uống rượu để mong tìm lại cơn say. Nhưng hỡi ôi, “hắn càng uống lại càng tỉnh ra. Tỉnh ra, chao ôi, buồn!”. Hắn thoang thoảng ngửi thấy hơi cháo hành. Đó là nỗi đau đớn tột cùng khi con người ta nhận thức được bi kịch của chính mình.
Bước chân của Chí không đưa hắn đến nhà Thị Nở để đâm chém như dự định trong cơn say, mà sự thức tỉnh của lương tri đã dẫn hắn thẳng đến nhà Bá Kiến – kẻ thù thực sự đã cướp đi quyền làm người của hắn. Đoạn đối thoại cuối cùng giữa Chí và Bá Kiến là một bản án đanh thép nhất, là cao trào của bi kịch cự tuyệt làm người:
“Tao không đến đây đòi tiền… Tao muốn làm người lương thiện… Không được! Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt này? Tao không thể là người lương thiện nữa. Biết không! Chỉ có một cách… biết không! Chỉ có một cách là… cái này! Biết không!”
Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” vang lên như một vết cứa vào không gian, cứa vào trái tim người đọc mọi thế hệ. Nó là sự bế tắc, là lời kết tội đanh thép cái xã hội thực dân nửa phong kiến đã dồn ép con người đến bước đường cùng. Chí đâm chết Bá Kiến rồi tự sát. Hắn phải chết trên ngưỡng cửa trở về làm người, bởi xã hội ấy không có chỗ cho một con quỷ muốn hoàn lương.
Giọt máu của Chí đổ xuống là cái giá quá đắt cho một khát vọng bình dị nhất: được làm một con người bình thường. Cái chết ấy không phải là sự bế tắc của ngòi bút Nam Cao, mà là một sự giải thoát bi tráng, bảo toàn chút nhân phẩm cuối cùng vừa được thức tỉnh. Hình ảnh “cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa, và vắng người qua lại” xuất hiện ở cuối truyện như một vòng lặp ám ảnh, gợi ra một câu hỏi nhức nhối: Liệu sẽ còn bao nhiêu Chí Phèo con ra đời nếu cái xã hội bất công kia vẫn còn tồn tại?
Gấp lại trang sách, mở ra cả một bầu trời day dứt
Gấp lại những trang cuối cùng của Chí Phèo, ngoài trời mưa vẫn rơi, nhưng trong lòng tôi lại dấy lên một cơn bão của những suy tưởng miên man. Nam Cao đã rời cõi tạm từ lâu, nhưng tác phẩm của ông thì vẫn sống mãi, vượt qua mọi ranh giới của thời gian và không gian.
Bởi lẽ, chừng nào trên đời này vẫn còn sự vô cảm, định kiến, sự chà đạp lên nhân phẩm con người, thì chừng đó tiếng kêu cứu “Ai cho tao lương thiện?” vẫn còn gây nhức nhối.
Đọc Chí Phèo, ta không chỉ thương xót cho một kiếp người dưới đáy xã hội cũ, mà ta còn giật mình nhìn lại chính mình, nhìn lại thời đại mình đang sống. Liệu trong cuộc sống hiện đại hối hả này, có bao giờ sự lạnh lùng, định kiến của chúng ta đã vô tình đẩy một ai đó vào hố sâu của sự tuyệt vọng? Liệu chúng ta có sẵn sàng trao đi một “bát cháo hành” của sự cảm thông để kéo một ai đó đứng lên từ vấp ngã?
Văn chương chân chính là thế, nó không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thanh lọc tâm hồn, khiến ta biết đau nỗi đau của đồng loại và biết sống tử tế hơn. Với tôi, truyện ngắn Chí Phèo mãi mãi là một tượng đài bất diệt của chủ nghĩa hiện thực nhân đạo. Còn bạn, hỡi những tâm hồn đồng điệu đang đọc bài viết này, lần cuối cùng bạn đọc lại tác phẩm này là khi nào? Chi tiết nào khiến bạn ám ảnh và day dứt nhất?
Hãy để lại vài dòng tâm tình bên dưới, để chúng ta cùng sưởi ấm cho nhau trong đêm mưa lạnh lẽo này, và để biết rằng, tình người vẫn luôn hiện hữu quanh đây.
