Dưới ngọn đèn khuya, nhặt nhạnh những mảnh vỡ của một cái tôi đi lạc
Có những đêm trắng tĩnh lặng đến mức tôi nghe rõ cả tiếng cựa mình của thời gian. Ngồi thu lu trong một góc phòng quen thuộc, khói cà phê vấn vít bay lên như những ảo ảnh của ký ức, tôi chợt rùng mình khi nghĩ về một câu hỏi xót xa: Đã bao lần trong đời, bạn và tôi phải cắn răng sống cuộc đời của một người khác? Đã bao lần ta tự gọt giũa đi đôi cánh của chính mình chỉ để vừa vặn với một chiếc lồng mà thế gian gọi là “sự chuẩn mực”?
Những suy tư miên man ấy cứ dội vào lòng tôi từng đợt sóng trào, nhất là khi tôi vừa khép lại những trang sách cuối cùng của Thời xa vắng. Dưới ngòi bút tài hoa mà sắc lẹm, Lê Lựu không chỉ kể một câu chuyện, ông đã dùng máu và nước mắt của cả một thế hệ để tạc nên bức tượng đài về nỗi đau nhân thế.
Tôi tìm đến Thời xa vắng không phải để tìm kiếm những ngôn từ hoa mỹ hay những cuộc phiêu lưu giật gân. Tôi tìm đến nó như một cuộc hành hương về miền dĩ vãng, để soi chiếu chính mình qua hình bóng của Giang Minh Sài – một con người mang trong mình bi kịch thời đại, bi kịch của sự kìm nén đến ngạt thở.
Xuyên suốt tác phẩm, Lê Lựu đã rạch một nhát dao thật sâu vào tâm thức người đọc, phơi bày cái ung nhọt của thói đạo đức giả, của những hủ tục và áp lực vô hình đã bóp nghẹt tiếng nói cá nhân. Đọc cuốn sách này, tôi thấy lồng ngực mình tức tưởi, một niềm thương cảm trào dâng cho những kiếp người chưa một lần được sống trọn vẹn với chữ “Tôi”.
Chiếc khuôn đúc vô hình và hình hài một kiếp nhân sinh vay mượn
Hình tượng nghệ thuật ám ảnh tôi nhất trong Thời xa vắng chính là “chiếc khuôn”. Cái khuôn ấy không làm bằng sắt thép, mà được đúc kết từ những định kiến, từ ánh nhìn dò xét của xóm làng, từ tiếng thở dài của người cha, từ giọt nước mắt cạn khô của người mẹ.
Giang Minh Sài, ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, đã bị nhét tọt vào cái khuôn nghiệt ngã ấy. Bạn hãy tưởng tượng xem, một mầm cây non nớt vừa nhú lên đã bị uốn ép, gò bó để mọc theo đúng cái dáng vẻ mà người đời mong muốn. Sài không sống cho mình. Anh sống cho thể diện của gia đình, cho danh dự của dòng họ, cho cái mác “con nhà nề nếp”.
Ngòi bút của Lê Lựu sắc sảo ở chỗ, ông miêu tả sự kìm nén không qua những trận đòn roi rướm máu, mà qua những thỏa hiệp âm thầm. Cuộc hôn nhân gượng ép với Tuyết năm Sài mới mười tuổi là một bản án chung thân không có ngày ân xá. Sài ghê sợ cuộc hôn nhân ấy, nhưng anh lại hèn nhát không dám vứt bỏ. Anh sợ miệng tiếng thế gian hơn cả sợ cái chết tâm hồn mình. Sự kìm nén ấy dần biến Sài thành một cái bóng vô hồn, lầm lũi bước đi trên cõi đời bằng đôi chân vay mượn, hít thở bằng buồng phổi của kẻ khác.
“Người ta không thể sống mãi bằng cái bóng của mình, nhưng lại càng bi đát hơn khi ngay cả cái bóng ấy cũng là do người khác vẽ nên.”
Tiếng nấc nghẹn chìm khuất dưới bến nước làng Hạ
Không gian làng Hạ hiện lên trong tác phẩm như một vùng trũng của những lề thói ngột ngạt. Tiếng ếch nhái kêu ran giữa đêm mưa, mùi bùn non ngai ngái, bóng tối đặc quánh của những mái nhà tranh… tất cả tạo nên một bức phông nền hoàn hảo cho bi kịch của sự kìm nén.
Làng quê ấy đẹp, nhưng là một vẻ đẹp trói buộc. Đọc những đoạn Sài lén lút trốn tránh người vợ danh chính ngôn thuận, tôi chợt nhớ đến cái không khí ngột ngạt, bế tắc của những người phụ nữ mòn mỏi bên bến nước trong Bến không chồng. Nếu như ở đó, chiến tranh và hủ tục vắt kiệt thanh xuân của những góa phụ, thì ở làng Hạ của Thời xa vắng, chính cái “nếp nhà” đã bức tử khát vọng cá nhân của một người đàn ông trụ cột.
Bóng ma của sự hèn nhát khoác tấm áo choàng kiêu hãnh
Nếu Sài chỉ là một gã nông dân nhu nhược chốn thôn quê, có lẽ bi kịch đã không khoét sâu đến thế. Nghịch lý đau đớn nhất mà Lê Lựu giăng ra là việc đẩy Sài ra chiến trường, khoác lên vai anh tấm áo của một người anh hùng. Giữa mưa bom bão đạn, Sài dũng cảm phi thường. Anh không sợ quân thù, không sợ cái chết. Thế nhưng, hỡi ôi, người anh hùng ấy lại run rẩy, đổ mồ hôi hột trước một tờ đơn ly hôn, trước ánh nhìn phán xét của tổ chức.
Biện pháp tu từ đối lập được sử dụng ở độ chín muồi nhất. Một bên là sự vĩ đại của tập thể, một bên là sự nhỏ bé, thảm hại của cá nhân. Sài sẵn sàng hy sinh thân mình cho đất nước, nhưng lại tước đoạt quyền được yêu, được sống thật của chính mình. Anh ruồng bỏ Hương – người con gái anh yêu say đắm – chỉ vì sợ ảnh hưởng đến con đường thăng tiến, sợ bị kỷ luật. Cái hèn của Sài không đáng trách bằng đáng thương. Anh là nạn nhân của một thời đại mà cái “Ta” chung đã nuốt chửng cái “Tôi” riêng biệt.
Mảnh trăng khuyết giữa trời hoang và khát vọng yêu đương tật nguyền
Tình yêu trong Thời xa vắng luôn mang một hình hài dị dạng. Dù là với Tuyết, với Hương, hay sau này là với Châu, Sài đều không tìm thấy bến đỗ bình yên. Sự kìm nén quá lâu đã làm thui chột khả năng yêu thương và đón nhận hạnh phúc của anh.
Anh yêu như một kẻ đói khát lâu ngày vồ vập lấy thức ăn, để rồi lại tự làm mình nghẹn ứ. Cái cách Sài loay hoay giữa những người đàn bà của đời mình khiến tôi liên tưởng đến sự bế tắc, quẩn quanh trước những Chiếc thuyền ngoài xa mang đầy nghịch lý cuộc đời. Ở khoảng cách xa, mọi thứ dường như lấp lánh, chuẩn mực, nhưng khi tiến lại gần, lớp vỏ bọc vỡ vụn, để lộ ra những mảng sần sùi, thô ráp và rỉ máu của sự thật.
Tiếng vỡ vụn của những bức tượng đài bằng đất sét
Phần cuối của Thời xa vắng là một khúc vĩ thanh đầy chát đắng. Khi chiến tranh lùi xa, khi Sài rũ bỏ được chiếc áo lính và quyết định làm lại cuộc đời ở tuổi xế chiều, anh bàng hoàng nhận ra: Mình không biết cách sống cho bản thân. Cái khuôn đúc ngày xưa đã in hằn quá sâu vào da thịt, đến mức khi được tự do, Sài trở nên chới với, vô phương hướng.
Cuộc hôn nhân thứ hai với Châu – một người phụ nữ thị thành sắc sảo, thực dụng – là đòn chí mạng cuối cùng giáng xuống cuộc đời Sài. Anh cứ ngỡ mình đã tìm được tình yêu đích thực, tìm được bù đắp cho những tháng năm đánh mất mình.
Nào ngờ, anh lại bước từ cái lồng này sang cái lồng khác. Lê Lựu đã rất tàn nhẫn nhưng cũng cực kỳ chân thực khi để Sài nhận ra sự ngây ngô, lạc lõng của mình giữa thời bình. Bức tượng đài về một người cán bộ mẫu mực bỗng chốc vỡ vụn thành từng mảnh đất sét vô hồn trước cơn bão của nền kinh tế thị trường và những toan tính đời thường.
Sài cuối cùng lại xách ba lô trở về làng Hạ. Chuyến trở về ấy không phải là sự vinh quy bái tổ, mà là bước chân tơi tả của một con thú hoang bị thương nặng, tìm về hang ổ để liếm láp vết thương. Anh trở về nơi đã bắt đầu bi kịch của mình, mang theo một trái tim rỗng tuếch và một linh hồn rách nát. Sự kìm nén đã hoàn tất sứ mệnh hủy diệt của nó.
Chuyến tàu hoàng hôn chở những mùa thu dĩ vãng đi mãi…
Gấp lại cuốn sách, tiếng thở dài của Giang Minh Sài dường như vẫn còn vương vất đâu đây trong không gian tĩnh mịch của căn phòng tôi. Thời xa vắng không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết, nó là một bản cáo trạng xót xa về một thời kỳ mà con người ta phải đánh đổi chính linh hồn mình để đổi lấy sự bình yên giả tạo. Lê Lựu đã đi xa, nhưng những trang văn quặn thắt của ông vẫn còn đó, như một lời cảnh tỉnh nhức nhối cho những ai đang mải miết chạy theo kỳ vọng của người khác mà bỏ quên tiếng gọi từ thẳm sâu trái tim mình.
Bạn thân mến, cuộc đời này ngắn ngủi lắm, và chúng ta chỉ có một lần để sống. Đừng để đến khi mái đầu điểm bạc, đôi chân rã rời, ta mới thảng thốt nhận ra mình đã diễn quá đạt một vai phụ trong chính bộ phim của cuộc đời mình.
Hãy để những nỗi đau của Thời xa vắng trôi theo những chuyến tàu hoàng hôn dĩ vãng, và từ ngày mai, hãy can đảm gỡ bỏ chiếc mặt nạ, bước ra đón ánh mặt trời bằng chính hình hài nguyên sơ và chân thật nhất của mình. Bởi vì, dẫu có đớn đau, dẫu có chông chênh, thì được sống là chính mình vẫn là đặc ân tuyệt diệu nhất của kiếp nhân sinh.
