Đêm tàn bấc lụi, đi tìm một chút hương mực thơm xưa…
Có những đêm trắng, khi thành phố ngoài kia đã chìm vào một giấc ngủ vùi mệt nhọc, tôi thường tự pha cho mình một ấm trà sen, thắp lên một ngọn nến nhỏ và lặng lẽ giở từng trang sách cũ. Mùi giấy mục ngai ngái quyện trong hương trà chát đắng kì lạ thay lại đánh thức trong tôi những rung cảm nguyên sơ nhất. Chính trong một đêm tĩnh lặng đến mức có thể nghe thấy cả tiếng sương rơi như thế, tôi đã gặp lại Chữ người tử tù. Đoản thiên tiểu thuyết ấy không chỉ là một văn bản nghệ thuật, mà dường như đã hóa thành một nén nhang trầm ủ kín ngót một thế kỷ, để rồi khi chạm vào tâm hồn người đọc, nó bung tỏa một mùi thơm lạ lùng – mùi của thiên lương, mùi của cái đẹp ngạo nghễ vươn lên từ cõi chết. Đọc Nguyễn Tuân, tôi không dám đọc vội. Phải nhấm nháp từng con chữ, phải để cho cái ngông, cái tài hoa của ông từ từ ngấm vào huyết quản, để thấy lòng mình rưng rưng trước một thời vang bóng đã xa xăm.
Bức toan dệt bằng bóng tối và giọt sáng của thiên lương
Bạn có bao giờ tự hỏi, vì sao một người nghệ sĩ duy mỹ đến cực đoan như Nguyễn Tuân lại chọn ngục tù làm bối cảnh cho một câu chuyện về cái đẹp? Ngục thất tỉnh Sơn hiện lên dưới ngòi bút của ông không đơn thuần là một không gian vật lý chật hẹp, ẩm thấp, đầy rệp bọ và mạng nhện. Nơi đó là biểu tượng của một cõi nhân sinh đầy rẫy những trần ai, cặn bã, nơi cái ác và sự tàn nhẫn ngự trị, nơi những luật lệ hà khắc gông cùm tự do của con người. Khung cảnh ấy tăm tối và ngột ngạt đến nghẹt thở. Nếu như trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, bóng tối phố huyện chỉ là sự nghèo nàn, hắt hiu gợi lên niềm xót thương, thì bóng tối trong Chữ người tử tù lại mang một hình hài nanh ác, chực chờ nuốt chửng mọi ánh sáng của lương tri.
Thế nhưng, chính trên cái phông nền đen đặc như hắc ín ấy, Nguyễn Tuân đã vẩy lên những giọt sáng chói lòa. Đó không phải là ánh sáng của mặt trời hay trăng sao, mà là ánh sáng phát ra từ “thiên lương” – bản tính thiện lành, trong trẻo vốn có của con người. Bằng nghệ thuật tương phản bậc thầy, tác giả đã đặt cái đẹp mong manh, thanh khiết vào giữa chốn bùn nhơ, để chứng minh một chân lý vĩnh hằng: Cái ác có thể giam cầm thể xác, nhưng không bao giờ có thể bóp nghẹt được đôi cánh của cái đẹp và khí tiết.
Mùi thơm của mực bọc trong khí phách ngạo nghễ
Huấn Cao bước vào trang sách của Nguyễn Tuân không phải với tư thế của một kẻ tử tù đang đếm ngược những ngày tàn, mà với phong thái của một bậc trượng phu uy nghi, lẫm liệt. Ông là hiện thân của một vẻ đẹp toàn bích, nơi tài hoa nghệ sĩ và khí phách anh hùng hòa quyện làm một. Cái tài viết chữ “nhanh và rất đẹp” của Huấn Cao không chỉ là một kỹ năng, nó là “Đạo”. Những nét chữ vuông vắn, tươi tắn ấy chứa đựng khát vọng tung hoành, chứa đựng cả một nhân cách không bao giờ chịu cúi đầu trước cường quyền.
Tôi xót xa và cũng đầy ngưỡng mộ khi nhìn thấy hình ảnh Huấn Cao thản nhiên dỗ gông, lạnh lùng xua đuổi viên quản ngục. Trong suy nghĩ của ông lúc bấy giờ, kẻ đại diện cho bộ máy thống trị kia làm sao có thể chung mâm với người quân tử? Khí phách ấy kiêu bạc đến mức làm lu mờ cả cái án chém đang lơ lửng trên đầu. Nhưng điều làm nên sự vĩ đại thực sự của Huấn Cao trong Chữ người tử tù không chỉ nằm ở sự ngạo nghễ. Khúc tráng ca của cuộc đời ông chỉ chạm đến đỉnh cao của sự thăng hoa khi ông nhận ra “tấm lòng biệt nhỡn liên tài” của viên quản ngục. “Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ”. Câu nói ấy vang lên như một tiếng thở phào nhẹ nhõm, lại như một lời tự trách đầy nhân văn. Hóa ra, đằng sau lớp vỏ bọc lạnh lùng, sắt đá, Huấn Cao vẫn mang một trái tim vô cùng mẫn cảm, sẵn sàng cúi đầu trước một thiên lương thuần khiết.
Thanh âm trong trẻo giữa bản đàn hỗn loạn xô bồ
Nếu Huấn Cao là một ngôi sao chổi rực sáng ngang qua bầu trời đêm, thì viên quản ngục lại là một đốm lửa nhỏ nhoi, leo lét nhưng bền bỉ cháy giữa cơn gió lạnh của ngục tù. Nhân vật này là một sáng tạo độc đáo, một nét cọ đầy trăn trở của Nguyễn Tuân. Sống giữa bầy cặn bã, ngày ngày đối diện với gươm đao, tra tấn, quản ngục lại mang trong mình một sở nguyện thanh cao đến lạ kỳ: có được chữ ông Huấn Cao treo trong nhà.
Tôi thương cho cái bi kịch của viên quản ngục. Đó là bi kịch của một người “chọn nhầm nghề”, một đóa hoa phong lan mọc nhầm giữa bụi gai sắc nhọn. Sự khép nép, nhẫn nhục của ông trước người tử tù không phải là sự hèn nhát của một kẻ bề dưới, mà là sự run rẩy, thành kính của một tín đồ đang đứng trước đền đài của cái đẹp. Khát khao vươn tới sự hoàn mỹ của quản ngục mãnh liệt đến mức ông sẵn sàng đánh cược cả sinh mệnh, bất chấp luật pháp triều đình để biệt đãi một kẻ phản nghịch. Quá trình đi tìm cái đẹp của ông nhọc nhằn, gian truân, đòi hỏi một sự dũng cảm tột độ, gợi cho tôi nhớ đến hành trình đãi cát tìm vàng, đục phá đá tảng để tìm ra thứ “chất vàng mười” ẩn sâu trong tâm hồn con người mà sau này ta lại bắt gặp trong Người lái đò sông Đà. Chính tấm lòng ấy đã cảm hóa được Huấn Cao, biến một kẻ thù thành một tri kỷ trong khoảnh khắc mong manh của lằn ranh sinh tử.
Ngọn đuốc tẩm dầu và cảnh tượng xưa nay chưa từng có
Đêm cuối cùng trước khi ra pháp trường, Chữ người tử tù đã mở ra một bức tranh lung linh, kỳ vĩ và ám ảnh bậc nhất trong văn học Việt Nam. Cảnh cho chữ diễn ra trong một buồng tối chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột phân gián. Nhưng ở đó, ánh sáng đỏ rực của bó đuốc tẩm dầu đang đánh bạt đi bóng tối. Mùi thơm của chậu mực bốc lên, xua tan đi cái xú uế của ngục tù. Bức lụa trắng tinh căng trên mảnh ván hiện ra như một mảnh đất nguyên sơ, tinh khiết chưa từng bị vấy bẩn.
“Một người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang đậm tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh căng trên mảnh ván. Người tù viết xong một chữ, viên quản ngục lại vội khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ đặt trên phiến lụa óng. Và cái thầy thơ lại gầy gò, thì run run bưng chậu mực…”
Bạn hãy nhắm mắt lại và tưởng tượng về khung cảnh ấy. Mọi trật tự xã hội đều bị đảo lộn hoàn toàn. Kẻ tử tù sắp bước lên máy chém lại trở thành người ban phát cái đẹp, răn dạy đạo lý. Còn kẻ nắm trong tay quyền sinh quyền sát lại khúm núm, chắp tay vái lạy người tù. Đó là khoảnh khắc cái đẹp lên ngôi, thiên lương chiến thắng cái ác, ánh sáng nuốt chửng bóng tối. Lời khuyên của Huấn Cao: “Ở đây lẫn lộn. Ta khuyên thầy Quản nên thay chốn ở đi… Ở đây, khó giữ thiên lương cho lành vững” không chỉ là lời trăng trối của một người sắp chết, mà là tiếng vọng của ngàn đời về sự bảo vệ cái thiện, bảo vệ sự trong sạch của linh hồn. Cái cúi đầu nức nở của quản ngục: “Kẻ mê muội này xin bái lĩnh” là cái cúi đầu rũ bỏ mọi danh lợi phàm trần để quy y vào tôn giáo của cái đẹp.
Giọt lệ rơi trên lụa trắng, hay tiếng thở dài của trăm năm?
Khép lại trang sách, ngọn nến trên bàn tôi cũng vừa vặn lụi tắt, nhưng ánh sáng từ bó đuốc tẩm dầu trong ngục thất tỉnh Sơn dường như vẫn đang cháy rực trong tâm trí. Nguyễn Tuân đã rời cõi tạm để hóa thân thành những áng mây trắng bay ngang trời, Huấn Cao cũng đã đi vào cõi thiên thu, nhưng Chữ người tử tù vẫn còn đó, vẹn nguyên một sức sống mãnh liệt. Tác phẩm để lại trong tôi một niềm khắc khoải khôn nguôi về thân phận con người và sự tồn tại của cái đẹp giữa cõi đời dâu bể.
Giữa nhịp sống hối hả, xô bồ của ngày hôm nay, khi người ta dễ dàng đánh đổi những giá trị tinh thần lấy những lợi ích vật chất phù phiếm, liệu có mấy ai còn giữ được cho mình một “thiên lương lành vững”? Có mấy ai dám cúi đầu trước một nét chữ tài hoa, dám rơi nước mắt trước một tấm lòng cao thượng? Lời khuyên của Huấn Cao năm xưa dường như vẫn đang văng vẳng bên tai mỗi chúng ta, nhắc nhở ta về một cuộc di cư của tâm hồn: hãy rời xa những vũng lầy của sự tầm thường, đố kỵ, để tìm về với bến bờ của sự thanh cao, thuần khiết. Bởi suy cho cùng, khi mọi quyền lực, vinh hoa đều hóa thành tro bụi, chỉ có cái đẹp và tình yêu thương con người mới là thứ duy nhất đủ sức mạnh để cứu rỗi thế giới này.
