Tiếng sóng vỗ vào thềm đêm và giấc mơ màu lam ngọc
Đêm nay, khi cơn mưa rào mùa hạ gõ những nhịp hối hả lên ô cửa kính, tôi chợt nghe thấy tiếng gọi của nước. Không phải thứ nước quẩn quanh, tù đọng trong những vũng lầy phố thị, mà là tiếng gầm gừ trầm đục của một đại dương nguyên thủy, hoang hoải và đầy bí ẩn. Trong khoảnh khắc đắm mình vào mùi ngai ngái của hơi ẩm, tay tôi vô thức chạm vào gáy sách đã sờn cũ của Hai vạn dặm dưới đáy biển. Tác phẩm kinh điển của Jules Verne chưa bao giờ chỉ là một câu chuyện viễn tưởng nằm ngoan ngoãn trên giá sách. Với tôi, nó là một cánh cửa sập giấu dưới đáy tâm hồn, chỉ chờ một giọt nước rung lên để mở toang ra, cuốn phăng mọi ranh giới chật hẹp của thực tại.
Bạn đã bao giờ nhắm mắt lại, buông thõng đôi tay và để trí tưởng tượng của mình chìm nghỉm xuống đáy sâu chưa? Nơi ánh sáng mặt trời rực rỡ bị bẻ cong rồi tắt lịm, nhường chỗ cho những tầng nước đen đặc và những sinh vật phát quang bơi lội như những vì sao đi lạc. Cuốn sách Hai vạn dặm dưới đáy biển chính là một chuyến du hành như thế. Nó bứt ta ra khỏi mặt đất khô cằn, ném ta vào vòng tay lạnh lẽo nhưng đầy mê hoặc của biển cả, để ta được một lần sống bằng nhịp thở của thủy triều.
Chiếc tàu ngầm Nautilus – Cỗ máy thở bằng nhịp đập của đại dương
Dưới ngòi bút tài hoa của Jules Verne, chiếc tàu ngầm Nautilus hiện lên không phải như một khối sắt thép vô tri lạnh lẽo, nặc mùi dầu máy. Nó mang hình hài của một con quái vật biển kiêu hãnh, nhưng lại đập bằng trái tim của một con người khao khát tự do tột độ. Tôi luôn bị ám ảnh bởi cái cách mà con tàu ấy lướt đi dưới những tầng nước tối tăm. Nó như một lưỡi dao sắc lẹm rạch bầu vú của đại dương để uống trọn nguồn nhựa sống hoang dại nhất. Con tàu ấy là một vũ trụ thu nhỏ, nơi nghệ thuật, khoa học và triết học giao thoa trong một không gian chật hẹp nhưng lại ôm trọn cả sự vô tận của biển khơi.
Đọc Hai vạn dặm dưới đáy biển, bạn sẽ thấy Nautilus chính là hiện thân cho khát vọng vươn lên trên mọi giới hạn vật lý của nhân loại. Giống như cái cách mà Nguyễn Tuân từng khắc họa sự dữ dội, hiểm độc nhưng cũng đầy trữ tình của dòng nước trong Người lái đò sông Đà, Jules Verne cũng biến đại dương thành một thực thể sống động, vừa bao dung ôm ấp, vừa cuồng nộ hủy diệt. Nhưng nếu con sông Đà thử thách con người bằng những thác ghềnh lộ thiên gầm thét, thì đáy biển của Nautilus lại giăng bẫy tâm trí bằng sự tĩnh lặng đến rợn ngợp của vực thẳm. Bên trong lớp vỏ bọc bằng thép ấy là cả một bảo tàng nghệ thuật, một thư viện khổng lồ – nơi lưu giữ những tinh hoa rực rỡ nhất của loài người, bị mang xuống giấu kín ở nơi không ai có thể chạm tới.
Thuyền trưởng Nemo: Bóng tối kiêu hãnh giấu trong lồng ngực biển
Sẽ là một thiếu sót vạn lần nếu ta bước lên con tàu Nautilus mà quên nhìn sâu vào đôi mắt của thuyền trưởng Nemo. Ôi, Nemo! Cái tên mang ý nghĩa là “Không ai cả” bằng tiếng Latinh, nhưng lại là kẻ nắm giữ mọi bí mật vĩ đại nhất của đại dương. Jules Verne đã tạc nên một bức tượng đài nghệ thuật đầy mâu thuẫn và bi tráng. Nemo là một thiên tài cô độc, một kẻ chạy trốn khỏi đất liền mục nát, trốn khỏi những áp bức bất công để tìm kiếm sự thuần khiết tuyệt đối dưới đáy sâu. Ông quay lưng lại với nhân loại, ruồng bỏ mặt đất, nhưng lại mang trong mình một tình yêu con người đau đáu, rỉ máu qua từng hành động bí mật vớt những thỏi vàng từ tàu đắm để tài trợ cho những cuộc khởi nghĩa của người bần cùng.
Tôi đọc được trong sự lạnh lùng, sắt đá của Nemo một nỗi đau không thể cất thành lời. Ông nhốt mình trong lớp vỏ bọc của Nautilus, nhưng linh hồn ông lại chơi vơi, nức nở giữa những bản đàn organ buồn bã vang lên giữa đêm đen dưới đáy biển. Nemo khiến tôi nhớ đến những thân phận lưu lạc, những con người bị bứt rễ khỏi quê hương để rồi phải tự kiến tạo nên một thế giới khác cho riêng mình, một hành trình đơn độc và nghiệt ngã không kém gì cậu bé Rémi trong Không gia đình. Chỉ khác là, Rémi mải miết đi tìm một mái ấm trên mặt đất đầy nắng gió, còn Nemo tự biến mình thành một bóng ma vĩnh cửu của đại dương, lấy biển cả làm quê hương, làm nấm mồ chôn vùi những ký ức đau thương.
Vũ điệu của nước và những rạn san hô nhuốm máu
Nếu bạn tìm đến Hai vạn dặm dưới đáy biển chỉ để thỏa mãn trí tò mò về một cốt truyện giật gân, có lẽ bạn sẽ sớm lọt thỏm giữa những trang văn miêu tả dài miên man. Bởi lẽ, Jules Verne trước hết là một họa sĩ dùng ngôn từ để vẽ nên những bức tranh thủy mặc vĩ đại nhất của đại dương. Từng trang sách là một thước phim quay chậm, đưa tôi lướt qua những khu rừng tảo bẹ khổng lồ múa may trong dòng hải lưu, những rạn san hô rực rỡ sắc màu như một cung điện ngọc ngà bị lãng quên, những nghĩa trang tàu đắm nằm im lìm dưới lớp cát thời gian, và cả tàn tích của lục địa Atlantis chìm trong giấc ngủ ngàn năm.
Nghệ thuật miêu tả của Jules Verne đạt đến độ chín muồi khi ông đan cài khéo léo giữa sự chính xác, rành mạch của khoa học tự nhiên với cái bay bổng, ướt át của một tâm hồn thi sĩ. Những cuộc đụng độ với bầy cá mập dữ tợn, trận chiến sinh tử đẫm máu với những con bạch tuộc khổng lồ không chỉ là những màn hành động nghẹt thở. Đó là bản hùng ca của sự sống, nơi máu đỏ hòa vào nước xanh, rực rỡ, tàn khốc và bi tráng. Đứng trước sự kỳ vĩ ấy, con người bỗng trở nên vô cùng bé mọn. Mọi danh vọng, tiền tài, mọi vương miện của thế giới trên cạn đều bị áp suất của nước nghiền nát thành bọt biển, chỉ còn lại bản năng sinh tồn và sự rung cảm nguyên sơ nhất trước cái đẹp tuyệt đích của tạo hóa.
Lăng kính viễn tưởng bện từ sợi tơ lãng mạn
Điều kỳ diệu nhất làm nên sức sống vượt ranh giới thế kỷ của Hai vạn dặm dưới đáy biển chính là tầm nhìn vượt thời đại của Jules Verne. Viết vào thế kỷ 19, khi tàu ngầm vẫn còn là một khái niệm mơ hồ nằm xó trong những bản vẽ thô sơ, ông đã kiến tạo nên một cỗ máy hoàn hảo chạy bằng điện năng. Nhưng sự vĩ đại của Jules Verne không nằm ở việc ông dự đoán đúng tương lai công nghệ. Sự vĩ đại ấy nằm ở cách ông thổi hồn vào những cỗ máy vô tri, biến những phương trình toán học khô khan thành những vần thơ dạt dào cảm xúc.
Ông dạy tôi cách nhìn thế giới qua lăng kính của sự tò mò thuần khiết. Giáo sư Aronnax, anh chàng thợ săn cá voi Ned Land hay người hầu trung thành Conseil – mỗi nhân vật là một mảnh ghép đại diện cho lý trí, bản năng và sự tận tụy của con người khi đứng trước mẹ thiên nhiên. Họ bị giam cầm trên con tàu Nautilus, mất đi quyền tự do bước đi trên mặt đất, nhưng nghịch lý thay, đó lại là lúc họ được tự do nhất để khám phá những chân trời chưa từng có dấu chân người. Sự lãng mạn trong văn của Jules Verne là thứ lãng mạn của những kẻ dám mơ những giấc mơ vĩ cuồng nhất, dám vươn tay chạm vào những vì sao lấp lánh dưới đáy nước sâu thẳm, nơi ánh sáng mặt trời vĩnh viễn không thể chạm tới.
Khi bọt biển tan ra, đại dương vẫn thì thầm gọi tên những kẻ mộng du
Gấp lại những trang cuối cùng của Hai vạn dặm dưới đáy biển, tiếng mưa rơi ngoài kia dường như đã nhường chỗ cho tiếng sóng vỗ rì rào trong tâm tưởng. Con tàu Nautilus đã bị hút vào vòng xoáy Maelstrom khổng lồ hung bạo, để lại một dấu hỏi lớn lửng lơ về số phận của thuyền trưởng Nemo cùng những người đồng hành. Nhưng có lẽ, cái chết hay sự sống sót lúc này không còn là điều quan trọng nhất. Nemo và con tàu của ông đã hóa thân thành một huyền thoại, hòa tan vào lòng đại dương bao la, trở thành một phần của nhịp đập muôn đời nơi biển cả.
Cuốn sách của Jules Verne để lại trong tôi một dư vị miên man, ngòn ngọt vị muối biển trên môi và chan chát nỗi buồn về sự hữu hạn của kiếp người. Nó khẽ khàng nhắc nhở tôi rằng, dù nhân loại có tiến xa đến đâu, dù những tòa nhà chọc trời có vươn cao đến mấy, thì vũ trụ ngoài kia và đại dương dưới kia vẫn luôn giữ lại cho mình những bí mật câm lặng, thách thức mọi sự kiêu ngạo của trí tuệ loài người. Và chừng nào con người còn biết ngước nhìn lên bầu trời hay dũng cảm cúi xuống những vực thẳm sâu hun hút, chừng đó những giấc mơ lãng mạn vẫn còn tiếp tục vỗ sóng. Đêm nay, tôi xin được làm một kẻ mộng du, ngoan ngoãn bước theo tiếng đàn organ vọng lên từ đáy biển, để linh hồn mình được một lần nữa gột rửa bởi thứ nước thiêng liêng của đại dương nguyên thủy.
