Đêm mùa đông, tách cà phê nguội lạnh và thanh âm của những khối đá hoa cương
Có những đêm trắng, khi thành phố ngoài kia đã chìm vào một giấc ngủ mệt nhoài, tôi thường ngồi lặng lẽ ở góc ban công, lắng nghe tiếng gió rít qua những khe hở của những tòa nhà cao tầng. Trong chính khoảnh khắc tĩnh mịch đến rợn ngợp ấy, tôi đã lật mở những trang sách của Suối nguồn. Không phải là một lần đọc lướt qua để tìm kiếm những tình tiết giật gân, mà là một cuộc hành trình chậm rãi, nhọc nhằn nhưng đầy mê đắm để đập vỡ những định kiến đã ăn sâu vào cội rễ tâm hồn mình.
Tách cà phê trên bàn đã nguội lạnh từ bao giờ, nhưng ngọn lửa mà Ayn Rand thắp lên trong tôi lại rực cháy hơn bao giờ hết. Đọc Suối nguồn, tôi có cảm giác như mình đang đứng trước một vách đá hoa cương trần trụi, góc cạnh, không tì vết. Cuốn tiểu thuyết không xoa dịu, không vuốt ve những yếu đuối của con người. Nó như một lưỡi dao phẫu thuật sắc lẹm, rạch toạc lớp vỏ bọc đạo đức giả của xã hội để phơi bày một chân lý duy nhất: cái tôi độc lập và quyền tối thượng của người sáng tạo. Dưới ngòi bút của Ayn Rand, từng con chữ vang lên như tiếng búa tạ nện xuống những tảng đá tảng, tạc nên một bức tượng đài sừng sững về lòng kiêu hãnh của con người.
Đường thẳng tắp vạch lên nền trời mây xám
Hình tượng Howard Roark, kiến trúc sư với mái tóc màu cam rực rỡ như ngọn lửa không bao giờ tắt, chính là linh hồn của Suối nguồn. Roark không thiết kế những tòa nhà, anh đang kiến tạo những bản ngã. Bạn hãy thử nhắm mắt lại và hình dung về những công trình của Roark: đền Stoddard, tòa nhà Enright… Chúng không uốn lượn rườm rà, không vay mượn những thức cột Hy Lạp hay những mái vòm Phục Hưng để làm hài lòng đám đông. Chúng vươn lên bầu trời một cách kiêu hãnh, sắc sảo, tuân theo bản chất của vật liệu – đá là đá, thép là thép, kính là kính.
Roark hiện lên giữa trang sách của Ayn Rand như một thực thể của tự nhiên, không thể uốn nắn, không thể mua chuộc. Anh thà làm một người công nhân đập đá ở mỏ đá granite cằn cỗi, để đôi bàn tay rướm máu vì những góc cạnh vô tình, còn hơn phải vẽ thêm một đường phào chỉ giả dối vào bản thiết kế của mình. Sự cô đơn của Roark không phải là nỗi u hoài yếu đuối. Nếu như sự lạc lõng của Holden Caulfield trong Bắt trẻ đồng xanh là tiếng thở dài bế tắc của tuổi trẻ trước một thế giới đầy rẫy sự giả tạo, thì sự cô độc của Howard Roark lại là một lựa chọn đầy kiêu hãnh. Anh đứng một mình trên đỉnh vách đá, không phải vì anh bị thế giới ruồng bỏ, mà vì thế giới chưa đủ tầm vóc để bước lên cùng anh.
Đóa hoa hồng ném vào lò lửa rực cháy
Tôi đã từng băn khoăn rất nhiều về Dominique Francon. Người đàn bà đẹp như một bức tượng băng điêu khắc tinh xảo ấy mang trong mình một thứ tình yêu kỳ lạ và tàn khốc bậc nhất trong văn chương. Dominique yêu Roark, yêu đến mức tôn thờ, nhưng lại dùng mọi thế lực của mình để hủy hoại anh. Nghe có vẻ điên rồ phải không? Nhưng Ayn Rand đã khắc họa tâm lý nhân vật tinh tế đến mức vĩ cuồng. Dominique quá thông minh để nhận ra sự vĩ đại của Roark, và cũng quá thấu hiểu sự tàn nhẫn của một xã hội chuộng sự tầm thường.
Cô muốn tự tay đập nát viên ngọc quý ấy, thà nhìn nó vỡ vụn trong tay mình còn hơn để đám đông ngoạm lấy và bôi bẩn nó bằng những lời tung hô rẻ tiền. Tình yêu trong Suối nguồn không có chỗ cho những nến và hoa mộng mơ. Nó là tiếng thủy tinh vỡ vụn, là vết roi hằn trên da thịt, là sự giao tranh khốc liệt giữa hai linh hồn quá đỗi mạnh mẽ. Khi Dominique ném bức tượng thần Eros vô giá xuống hầm thang máy để nó vỡ tan tành, tôi chợt rùng mình. Đó là một ẩn dụ tuyệt bích về cái đẹp tuyệt đối – một thứ cái đẹp thà bị hủy diệt để giữ trọn sự trinh nguyên, chứ nhất quyết không chịu thỏa hiệp với sự pha tạp của trần thế.
Những chiếc bóng vật vờ nương nhờ ánh sáng vay mượn
Sẽ là một thiếu sót lớn nếu chỉ mải mê ngước nhìn Roark mà quên đi những mảng tối dưới chân anh. Ayn Rand đã tạo ra một hệ thống nhân vật phản diện mang tính biểu tượng cao độ. Đó là Peter Keating – kẻ sống bằng “ánh sáng vay mượn”. Keating có mọi thứ mà thế giới này khao khát: tiền tài, danh vọng, sự tung hô. Nhưng sâu thẳm bên trong, hắn là một cái vỏ rỗng tuếch. Hắn thiết kế những tòa nhà bằng cách chắp vá ý tưởng của người khác, hắn kết hôn với người đàn bà hắn không yêu chỉ vì cô ta mang lại danh tiếng. Bi kịch của Keating không phải là sự thất bại về vật chất, mà là sự chết yểu của linh hồn ngay khi thể xác còn đang thở.
Nếu so sánh với hành trình đi tìm kho báu để thấu hiểu bản thể trong Nhà giả kim, thì cuộc đời của những kẻ như Keating lại là một sự trượt dài trong việc đánh mất chính mình. Họ là những “kẻ sống thứ sinh” (second-handers) – định nghĩa sắc sảo nhất mà Suối nguồn mang lại. Họ không có ý nghĩ của riêng mình, niềm vui của họ phụ thuộc vào sự ngưỡng mộ của kẻ khác. Và đứng đằng sau giật dây những con rối ấy là Ellsworth Toohey – hiện thân của sự tà ác nhân danh lòng vị tha. Toohey dùng lưỡi dao lam bọc trong lụa mềm của “tinh thần tập thể” để thiến đi sự sáng tạo của những cá nhân kiệt xuất. Hắn biết rằng, cách duy nhất để cai trị loài người là khiến họ cảm thấy tội lỗi vì sự xuất chúng của chính mình.
Tiếng mìn nổ tung ở dự án Cortlandt và bản thánh ca của cái tôi
Khoảnh khắc ám ảnh nhất, bùng nổ nhất trong toàn bộ tác phẩm chính là khi Howard Roark tự tay gài mìn phá sập khu nhà ở Cortlandt – công trình do chính anh thiết kế nhưng đã bị những kẻ bất tài sửa đổi và bôi bẩn. Tiếng mìn nổ tung trong đêm tối ấy không phải là hành vi phá hoại của một kẻ khủng bố, mà là bản thánh ca dữ dội nhất bảo vệ quyền thiêng liêng của người sáng tạo. Roark thà nhìn đứa con tinh thần của mình biến thành tro bụi, còn hơn thấy nó tồn tại trong một hình hài méo mó, dị dạng vì sự thỏa hiệp.
Phiên tòa xét xử Roark sau đó là một trong những đoạn độc thoại vĩ đại nhất của văn học thế giới. Lời biện hộ của anh trước bồi thẩm đoàn không chỉ để cứu lấy sinh mạng mình, mà là bản tuyên ngôn đanh thép của Ayn Rand gửi gắm cho nhân loại. Rằng bánh xe lịch sử không được đẩy đi bởi những đám đông ồn ào, mà bởi những cá nhân đơn độc, những người dám bước ra khỏi hang tối, mang theo ngọn lửa của lý trí và sự sáng tạo, dẫu có bị thiêu rụi bởi chính ngọn lửa ấy.
Vệt sáng cuối chân trời không bao giờ tắt
Gấp lại những trang cuối cùng của Suối nguồn, khi bình minh bắt đầu hắt những tia sáng đầu tiên qua khung cửa sổ, tôi thấy lòng mình tĩnh lặng đến lạ kỳ. Bạn biết không, cuốn sách này không dành cho những tâm hồn yếu mềm muốn tìm kiếm một chốn nương náu êm ái. Nó là một thử thách, một lời thách thức đầy kiêu ngạo ném thẳng vào mặt những ai đang sống một cuộc đời vay mượn, nhạt nhòa.
Dư âm của Ayn Rand để lại không phải là một bài học luân lý dễ nghe, mà là hình ảnh Howard Roark đứng vươn mình trên khung thép cao ngất ngưởng của tòa nhà Wynand, phác họa một nét gạch nối giữa mặt đất cằn cỗi và bầu trời vô tận. Bức tượng đài về chủ nghĩa cá nhân ấy sẽ còn đứng sừng sững mãi trong tâm trí những người đã từng một lần chạm vào nó. Để rồi mỗi khi đứng trước những ngã rẽ phải lựa chọn giữa sự vỗ tay của đám đông và sự toàn vẹn của bản ngã, ta lại nghe thấy thanh âm chan chát của chiếc búa nện vào đá hoa cương, nhắc nhở ta về đặc quyền tối thượng của con người: Quyền được là chính mình, trọn vẹn và không bao giờ thỏa hiệp.
