Tiếng nỉ non dưới vòm lá ướt sương và ngăn kéo ký ức bị bỏ quên
Đêm qua, một cơn mưa rào ngang qua thành phố, để lại hơi đất ngai ngái và bầu không khí se lạnh mơn man. Ngồi lặng lẽ bên tách trà hoa cúc đang tỏa khói nơi góc ban công quen thuộc, tôi chợt nghe thấy tiếng dế gáy rỉ rả cất lên từ khoảnh vườn nhỏ của nhà hàng xóm. Tiếng nỉ non ấy, tựa như một chiếc chìa khóa rỉ sét, bất thần mở tung ngăn kéo ký ức mà tôi ngỡ mình đã khóa chặt từ lâu. Tôi bước vào phòng, lật giở những trang giấy ố vàng của cuốn Dế mèn phiêu lưu ký, cảm nhận mùi hương của thời gian đang phả vào từng con chữ. Có những tác phẩm, khi còn bé ta đọc để thấy niềm vui rộn rã, nhưng khi đã trĩu nặng những vết xước của người trưởng thành, ta đọc lại để thấy chính bóng hình mình đang chới với giữa dòng đời.
Nhiều người vẫn mặc định Dế mèn phiêu lưu ký chỉ là một áng văn đồng thoại dành cho trẻ thơ, một thế giới vi mô đầy ắp những loài côn trùng biết nói cười. Nhưng bạn ơi, nếu chỉ dừng lại ở đó, ta đã vô tình bỏ lỡ những tầng sâu triết lý mà nhà văn Tô Hoài đã cất giấu dưới những lớp ngôn từ đẫm chất thơ. Đêm nay, giữa không gian tĩnh mịch này, tôi muốn cùng bạn bước vào một chuyến viễn du, không phải để theo chân một chú dế, mà để dò dẫm lại những bước ngoặt trong chính tâm hồn mình, qua lăng kính nghệ thuật tuyệt đích của Tô Hoài.
Đôi càng mẫm bóng và vũ điệu ngông cuồng của tuổi trẻ
Hẳn bạn vẫn còn nhớ hình ảnh chàng dế thanh niên bước ra từ những trang sách đầu tiên với vẻ đẹp tràn trề nhựa sống. Qua ngòi bút miêu tả bậc thầy của Tô Hoài, Dế Mèn hiện lên không chỉ bằng hình hài, mà bằng cả một nhịp điệu kiêu hãnh của tuổi trẻ. Những tính từ tượng hình, tượng thanh được gieo rắc một cách tài tình: “đôi càng mẫm bóng”, “những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ cứng dần và nhọn hoắt”, tiếng cánh “phành phạch”, tiếng nhai “ngoàm ngoạp”. Đó là bức chân dung của sức mạnh nguyên thủy, của một cái tôi đang phình to trước vũ trụ bao la.
Tuổi trẻ của Dế Mèn, và có lẽ cũng là tuổi trẻ của tôi và bạn, thường được dệt nên bởi những lăng kính màu hồng của sự tự tôn thái quá. Mèn xốc nổi, Mèn kiêu ngạo, Mèn coi thường tất thảy những kẻ yếu thế xung quanh. Biện pháp tu từ nhân hóa được Tô Hoài vận dụng không chỉ để gán cho Mèn những đặc tính của con người, mà còn để phơi bày cái “phần con” mang tính bản năng nhất: sự ngạo mạn. Cái vươn vai của Mèn trước đám dế nhắt xóm giềng, tiếng cười khẩy trước Dế Choắt ốm yếu, tất cả đều là những nét cọ sắc sảo vẽ nên một bức tranh tâm lý đầy chân thực về những tháng năm ta lầm tưởng mình là trung tâm của dải ngân hà.
Vệt máu trên thảm cỏ và cái giá của sự xốc nổi
Nhưng cuộc đời, hỡi ôi, chưa bao giờ dung túng cho sự ngông cuồng mãi mãi. Cú vấp ngã đầu đời của Mèn không đến từ một kẻ mạnh hơn, mà đến từ chính trò đùa tai ác do sự ích kỷ của bản thân gây ra. Cái chết của Dế Choắt là một nốt trầm bi thương xé toạc bản nhạc kiêu hãnh mà Mèn đang tự tấu lên. Hình ảnh Dế Choắt thoi thóp, thảm thương trên vũng máu là một ẩn dụ đầy ám ảnh về cái giá của sự trưởng thành. Nó đau đớn, trần trụi và tàn nhẫn.
Trong khoảnh khắc đứng trước nấm mồ của người hàng xóm đáng thương, giọt nước mắt ân hận của Mèn đã rơi xuống. Lời trăn trối của Dế Choắt: “Ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy” vang lên như một tiếng chuông cảnh tỉnh, đánh thức phần “người” sâu thẳm trong sinh thể bé nhỏ ấy. Bút pháp miêu tả tâm lý của Tô Hoài ở đoạn này đạt đến độ chín muồi. Sự chuyển biến từ thái độ hống hách sang nỗi sợ hãi, và cuối cùng là sự ăn năn tột cùng, đã biến Dế mèn phiêu lưu ký từ một câu chuyện phiêu lưu đơn thuần trở thành một bản trường ca về sự tự vấn lương tâm.
Dấu chân in trên bùn lầy và khúc tráng ca của tình huynh đệ
Sau biến cố vỡ lòng ấy, Dế Mèn không chọn cách thu mình lại trong cái hang chật hẹp, an toàn. Cậu quyết định bước ra thế giới rộng lớn. Hành trình “giang hồ” của Mèn không chỉ là những bước chân vật lý đo đếm những dặm đường sương gió, mà là một cuộc hành hương của tâm hồn để đi tìm lẽ sống đích thực. Giống như chàng chăn cừu khao khát tìm kiếm kho báu nơi sa mạc xa xôi trong Nhà giả kim, chàng dế của chúng ta cũng mang trong mình một giấc mộng lớn lao: đi để hiểu mình, và đi để hiểu đời.
Trên hành trình vạn dặm ấy, hình tượng Dế Trũi xuất hiện như một mảnh ghép hoàn hảo cho cuộc đời Mèn. Lời thề kết nghĩa anh em dưới bóng trăng thanh vắng, giữa chốn đồng không mông quạnh, mang đậm dáng dấp của những trang hảo hán trong tiểu thuyết chương hồi, nhưng lại được Tô Hoài thổi vào một luồng sinh khí bình dị, mộc mạc của đồng quê Việt Nam. Tình bạn giữa Mèn và Trũi vượt qua những rào cản của sự khác biệt, cùng nhau vào sinh ra tử, cùng nhau chống lại bầy nhện độc ác, cùng nhau vượt qua những đêm đông giá rét. Đó là biểu tượng rực rỡ nhất cho tình đồng loại, cho khát vọng đoàn kết mà nhà văn muốn gửi gắm.
Thế giới vi mô và bức vách nhân sinh muôn hình vạn trạng
Theo từng nhịp bước của Mèn, một thế giới côn trùng rộng lớn dần mở ra, và kỳ lạ thay, nó lại mang đậm hơi thở của xã hội loài người. Bằng nghệ thuật ẩn dụ tài hoa, Dế mèn phiêu lưu ký đã phản chiếu muôn mặt nhân sinh qua những sinh vật nhỏ bé. Một võ sĩ Bọ Ngựa huênh hoang nhưng rỗng tuếch, một anh Châu Chấu Voi cục mịch nhưng chân thành, hay vương quốc của loài Kiến cần mẫn nhưng đôi khi lại bảo thủ, cứng nhắc.
Mỗi vùng đất Mèn đi qua, mỗi sinh vật Mèn gặp gỡ đều là một bài học đắt giá về nhân tình thế thái. Tô Hoài không dùng những lời răn dạy khô khan; ông để cho nhân vật của mình tự trải nghiệm, tự vấp ngã và tự chiêm nghiệm. Thủ pháp châm biếm nhẹ nhàng mà sâu cay được lồng ghép khéo léo vào những tình huống dở khóc dở cười, khiến người đọc vừa thích thú mỉm cười, lại vừa giật mình thon thót vì thấy bóng dáng của những thói hư tật xấu của chính con người đang hiện hữu nơi thế giới loài sâu bọ.
Trở về bến mộng và sự tĩnh lặng của một tâm hồn đã trải vạn dặm sương gió
Cuộc vui nào rồi cũng đến lúc tàn, chuyến đi nào rồi cũng phải có ngày trở lại. Khi đôi càng không còn sung mãn như thuở ban đầu, khi những lớp vỏ sừng đã hằn lên những vết xước của thời gian, Dế Mèn chọn cách quay về quê hương. Khung cảnh ngày trở về tĩnh lặng, bùi ngùi nhưng cũng đầy thanh thản. Đứng trước cảnh cũ người xưa, Mèn không còn là gã thanh niên ngông cuồng ngày nào, mà đã trở thành một bậc trưởng giả thấu hiểu lẽ đời.
Nếu ai đó đã từng khao khát tìm lại những rung cảm nguyên sơ nhất của thuở bé dại qua Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, thì khi gấp lại những trang cuối của Dế mèn phiêu lưu ký, bạn sẽ nhận ra rằng, đích đến cuối cùng của mọi chuyến phiêu lưu không phải là chinh phục thế giới, mà là tìm thấy sự bình yên trong chính tâm hồn mình. Sự tĩnh lặng của Mèn ở phần cuối tác phẩm là sự tĩnh lặng của mặt hồ sau giông bão, sâu thẳm và dung chứa mọi buồn vui của kiếp nhân sinh.
Vạt cỏ úa và những chuyến đi chưa bao giờ khép lại
Đêm đã về khuya, tiếng dế ngoài vườn dường như cũng thưa thớt dần, nhường chỗ cho màn sương lạnh đang buông xuống. Tôi vuốt ve bìa cuốn Dế mèn phiêu lưu ký, nghe trong lòng trào dâng một niềm xúc động khó tả. Tác phẩm của Tô Hoài đã vượt ra khỏi ranh giới của một câu chuyện đồng thoại để trở thành một khúc vĩ thanh về lẽ sống, về tình yêu thương và khát vọng hòa bình.
Cuộc đời mỗi chúng ta, suy cho cùng, cũng là một cuộc phiêu lưu vô định giữa dòng thời gian miên viễn. Sẽ có những lúc ta xốc nổi, kiêu ngạo, sẽ có những giọt nước mắt ân hận rỏ xuống vạt cỏ úa màu, và sẽ có những người bạn đồng hành cùng ta đi qua giông bão. Gấp lại cuốn sách, tôi tin rằng, ở một nơi nào đó ngoài kia, dưới những vòm lá xanh ướt đẫm sương đêm, bước chân của Dế Mèn vẫn đang tiếp tục cuộc hành trình, vang vọng mãi một bài ca về tuổi trẻ, về sự sống và những khát khao không bao giờ tàn lụi.
