Đêm cạn sương, tôi nghe tiếng vịt chạy đồng gọi bầy trong ký ức
Có những đêm trắng, khi hơi lạnh từ chiếc điều hòa phả ra ràn rạt, tôi lại cuộn mình trong chăn, thảng thốt tưởng như mình đang ngửi thấy mùi bùn non ngai ngái, mùi ngò gai, mùi phèn mặn chát của một miền Tây mênh mang nước trắng. Đó là những lúc linh hồn tôi bị cuốn vào vòng xoáy mỏi mệt của những chiếc ghe thương hồ trôi giạt, lắng nghe tiếng vịt đẻ rớt kêu quang quác giữa đồng không mông quạnh. Bạn đã bao giờ để lòng mình đi lạc vào một không gian mà mọi âm thanh đều sắc lẹm như dao, cứa vào tâm can những vết thương không rỉ máu? Tôi đã từng, khi lật mở những trang văn mang đậm hơi thở phù sa của Nguyễn Ngọc Tư. Cầm trên tay Cánh đồng bất tận, tôi không nghĩ mình đang đọc một cuốn sách. Tôi đang chạm tay vào một vết thương đang mưng mủ của kiếp nhân sinh, đang nghe một tiếng thở dài thườn thượt vắt ngang qua những mùa gió chướng.
Chiếc ghe trôi dạt và những linh hồn không rễ
Thế giới nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Tư thường mở ra bằng những con nước mênh mang, nhưng trong tác phẩm này, dòng nước ấy không mang chở phù sa màu mỡ, mà gánh gồng những phận người rách nát. Chiếc ghe của ba cha con Út Vũ, Điền và Nương cứ thế trôi tuột từ cánh đồng này sang bãi bồi khác, đuổi theo những mùa lúa gặt dở. Họ là những con người không có quê hương, hay đúng hơn, quê hương của họ đã bị chôn vùi dưới nấm mồ của sự phản bội.
Tôi ám ảnh vô cùng với hình ảnh bầy vịt chạy đồng. Hàng ngàn con vịt chen chúc, kêu la, giành giật từng hạt lúa rơi vãi trên nền đất nứt nẻ. Bầy vịt ấy phải chăng cũng chính là ẩn dụ cho kiếp người phiêu bạt của ba cha con? Họ ăn nhờ ở đậu trên những mảnh đất xa lạ, bị xua đuổi, bị ghẻ lạnh. Chiếc ghe mỏng manh lênh đênh trên mặt nước chính là một ốc đảo cô đơn, nơi những tâm hồn bị tổn thương tự nhốt mình lại, chối từ mọi sự kết nối với thế giới ngoài kia. Không có rễ để bám vào đất mẹ, họ để mặc đời mình trôi tuột theo những cơn sóng vô hình của số phận.
Lưỡi dao của sự phản bội và trái tim người đàn ông hóa thạch
Út Vũ – người đàn ông với vẻ đẹp phong trần, mang trong ngực một trái tim đã chết kể từ ngày người vợ bỏ đi theo một gã lái buôn vải. Sự phản bội ấy không chỉ cướp đi của ông một gia đình, mà còn tước đoạt luôn phần “người” thiện lương nhất. Út Vũ trả thù đời, trả thù đàn bà bằng cách gieo rắc tình yêu rồi tàn nhẫn quay lưng. Ông biến những người phụ nữ nhẹ dạ thành những bản sao đau khổ của chính mình.
Đọc đến những đoạn Út Vũ lạnh lùng ném cái nhìn sắc lạnh về phía những người đàn bà khóc lóc trên bờ, tôi chợt rùng mình xót xa. Nỗi đau khi bị dồn đến chân tường đã biến đổi hình hài con người ta một cách tàn nhẫn. Điều này làm tôi nhớ đến sự tha hóa đầy bi kịch trong Chí Phèo, nơi những định kiến và sự tàn ác của xã hội đã bóp nghẹt một thiên lương, biến một anh nông dân hiền lành thành con quỷ dữ. Út Vũ không rạch mặt ăn vạ, ông ta rạch nát tâm hồn những người đàn bà khác, và rạch nát cả tuổi thơ của hai đứa con mình bằng một sự vô tình đến tàn độc. Trái tim ông đã hóa thạch, đông cứng trong khối hận thù không thể vỡ.
Phận bèo bọt của những người đàn bà trát phấn ven sông
Trong bức tranh thủy mặc u buồn của Cánh đồng bất tận, hình bóng những người phụ nữ hiện lên với vẻ đẹp tàn úa, xót xa. Đó là mẹ của Nương và Điền – người đàn bà không chịu nổi cái nghèo túng và sự tẻ nhạt để rồi rũ bỏ núm ruột của mình. Đó là những người đàn bà đi qua đời Út Vũ, đắm chìm trong ảo ảnh của tình yêu để rồi nhận lại trái đắng. Và đặc biệt nhất, là Sương.
Sương là một cô gái bán hoa, mang trên mình đầy rẫy những vết bầm tím của bạo lực và sự khinh miệt. Nhưng kỳ lạ thay, ẩn dưới lớp phấn son nhòe nhoẹt và cái thân xác bị vùi dập ấy, lại là một khát khao làm mẹ, làm vợ cháy bỏng. Sương vá víu những mảnh rách trong tâm hồn Điền và Nương bằng sự dịu dàng mang bản năng mẫu tử. Cô chấp nhận chịu đựng sự ghẻ lạnh của Út Vũ chỉ để được sống trong cái ảo giác về một mái ấm. Số phận của Sương khiến tôi quặn thắt, gợi nhắc về sự nhẫn nhục câm lặng, cam chịu mọi đòn roi của người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa. Cả hai người phụ nữ ấy đều giấu đi những giọt nước mắt lặn vào trong, dùng tấm thân tơi tả của mình để che chắn cho những mầm sống mong manh giữa bão táp cuộc đời. Nhưng rồi, Sương cũng phải ra đi, để lại một khoảng trống hoang hoải trên chiếc ghe vốn đã chật hẹp vì những nỗi buồn.
Vệt máu rỉ trên bùn non và tiếng thét vỡ nát vòm trời
Đỉnh điểm của bi kịch, nơi mà ngòi bút của Nguyễn Ngọc Tư trở nên sắc lẹm và tàn nhẫn nhất, chính là khoảnh khắc Nương bị làm nhục giữa cánh đồng vắng. Bầu trời miền Tây lúc ấy như sụp xuống. Tiếng thét của Nương không thoát ra khỏi cổ họng, nó uất nghẹn, đặc quánh lại, hòa vào bùn đất nhão nhoẹt. Út Vũ bị trói chặt, bất lực chứng kiến đứa con gái bé bỏng của mình bị thú tính của con người xé nát.
Đó là sự trừng phạt tàn khốc nhất mà số phận giáng xuống đầu Út Vũ. Ông từng gieo rắc nỗi đau cho biết bao người đàn bà, để rồi giờ đây, người đàn bà duy nhất ông yêu thương bằng máu mủ lại phải gánh chịu hậu quả tồi tệ nhất. Cánh đồng bất tận lúc này không còn là không gian địa lý, nó đã hóa thành một cánh đồng của tội ác, của sự đày đọa, nơi những vòng lặp của nghiệp chướng cứ thế trải dài không có điểm dừng. Vệt máu của Nương thấm xuống bùn non, đỏ thẫm một góc tâm trí người đọc, nhức nhối và ám ảnh khôn nguôi.
Hạt mầm thiện lương gieo xuống đất mặn
Nhưng bạn ạ, nếu Nguyễn Ngọc Tư chỉ để lại cho chúng ta một bức tranh một màu xám xịt của sự tuyệt vọng, thì có lẽ tác phẩm đã không thể ở lại lâu đến thế trong trái tim người yêu văn chương. Điểm sáng diệu kỳ nhất của câu chuyện lại nảy mầm từ chính vũng bùn tanh tưởi ấy. Nương mang thai – kết quả của một buổi chiều kinh hoàng. Thay vì ôm lòng thù hận, thay vì lặp lại vết xe đổ của sự chối bỏ như người mẹ năm xưa, Nương chọn cách bao dung.
“Đứa bé đó, nhất định nó sẽ tên là Thương”. Lời độc thoại nội tâm của Nương ở cuối tác phẩm vang lên như một khúc kinh cầu siêu thoát cho mọi oán thù. Cô gái nhỏ bé ấy đã dùng chính tình yêu thương thuần khiết nhất để chặt đứt sợi dây xích của bi kịch. Cô không muốn đứa trẻ sinh ra phải mang vác trên vai gánh nặng thù hận của thế hệ trước. Sự tha thứ của Nương là một thứ ánh sáng chói lòa, thanh lọc mọi cặn bã của lòng người, gieo xuống mảnh đất nhiễm phèn mặn chát một hạt mầm của hy vọng và thiện lương.
Khi gió chướng về, cánh đồng có còn đau?
Gấp lại những trang cuối cùng của Cánh đồng bất tận, tôi nghe lòng mình trống rỗng nhưng lại đầy ắp những suy tư. Nguyễn Ngọc Tư đã không viết một câu chuyện cổ tích nơi cái thiện chiến thắng cái ác bằng những phép màu. Cô viết về hiện thực trần trụi, đau đớn, nơi con người phải tự mình lội qua vũng lầy của số phận, tự liếm láp vết thương và học cách thứ tha để được sống tiếp làm người.
Ngoài kia, gió chướng vẫn thổi miên man qua những triền đê. Tôi tự hỏi, trên những chiếc ghe đang lênh đênh mặt nước sóng sánh đêm nay, có bao nhiêu linh hồn đang khắc khoải tìm về một bến đỗ bình yên? Nỗi đau miền sông nước có lẽ sẽ chẳng bao giờ vơi cạn, nhưng chỉ cần con người ta còn biết gọi tên nhau bằng chữ “Thương”, thì phía cuối chân trời, cánh đồng dẫu bất tận đến đâu, cũng sẽ có ngày nở hoa.
