Một đêm thức trắng bên khung cửa sổ, tôi chợt nghe tiếng còi tàu xé toạc cõi lòng
Có những đêm không ngủ, tôi ngồi lặng lẽ bên khung cửa sổ của căn gác trọ, nhìn xuống con hẻm nhỏ đang chìm dần vào bóng tối đặc quánh. Ánh đèn đường vàng vọt hắt lên những mảng tường rêu phong, gieo vào lòng tôi một nỗi buồn man mác, mơ hồ nhưng lại bám rễ rất sâu. Chính trong những khoảnh khắc mà không gian và thời gian dường như ngưng đọng ấy, tâm trí tôi lại trôi dạt về một miền không gian khác, xa xăm và u hoài hơn: phố huyện nghèo trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam.
Bạn đã bao giờ thử nhắm mắt lại, để mặc cho tâm hồn mình trôi theo nhịp điệu chậm rãi, buồn bã của một buổi chiều tàn chưa? Đọc Hai đứa trẻ, tôi không có cảm giác mình đang lật giở những trang sách, mà đang bước những bước rụt rè vào một bức tranh thủy mặc đượm buồn, nơi ánh sáng và bóng tối đang giằng co nhau từng chút một. Thạch Lam không viết để kể một câu chuyện có thắt nút, mở nút hay những cao trào nghẹt thở. Ông viết để khơi gợi những rung cảm tinh tế nhất, mỏng manh nhất ẩn sâu trong cõi lòng con người, bằng một thứ ngôn ngữ giàu nhạc tính và đẫm chất thơ.
Tiếng trống thu không rỏ xuống mặt hồ những giọt sầu miên man
Bức tranh phố huyện mở ra bằng một thứ âm thanh đầy ám ảnh: “Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều”. Câu văn mở đầu của Thạch Lam mang một nhịp điệu chậm rãi, ngắt quãng, như chính bước đi mỏi mệt của thời gian. Tiếng trống ấy không dồn dập, không hối hả, nó rơi từng giọt, từng giọt vào không gian, rỏ xuống mặt hồ tâm trí người đọc những gợn sóng của sự lụi tàn.
Bạn hãy lắng nghe cách Thạch Lam phối màu cho buổi chiều hôm ấy. Bầu trời không rực rỡ nắng vàng mà hiện lên với “phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn”. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ của ông đạt đến độ tinh tế tuyệt diệu. Chữ “sắp tàn” như một nốt trầm buông xuống, báo hiệu cho một sự kết thúc không thể níu kéo. Cảnh vật chìm dần vào bóng tối với “một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng”. Mùi âm ẩm của đất, mùi cát bụi quen thuộc khiến chị em Liên thấy “một mùi riêng của đất, của quê hương này”. Bằng nghệ thuật ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, nhà văn đã biến cái vô hình thành cái hữu hình, biến không gian địa lý thành không gian của tâm tưởng.
Những kiếp đời leo lét dưới ngọn đèn con của chị Tí
Bóng tối trong Hai đứa trẻ không chỉ là hiện tượng thiên nhiên, mà nó là một thực thể sống động, đang vươn những chiếc vòi bạch tuộc nuốt chửng lấy phố huyện. Nó len lỏi vào từng ngõ ngách, “luồn vào các kẽ lá”, và cuối cùng, nó đè nặng lên những kiếp người nhỏ bé. Nếu như trong những tác phẩm hiện thực phê phán cùng thời, ta rùng mình trước sự tha hóa, bần cùng đến tột độ như khi đọc Chí Phèo, thì ở đây, nỗi đau lại hiện lên qua một lăng kính tĩnh lặng, xót xa đến nghẹn ngào.
Tôi xót xa thay cho những mảnh đời nơi ga xép ấy. Đó là mẹ con chị Tí với cái chõng hàng nước nghèo nàn, dẫu biết “chiều nào chị cũng dọn hàng từ chập tối cho đến đêm, nhưng chả kiếm được bao nhiêu”. Đó là gia đình bác xẩm ngồi trên manh chiếu rách, tiếng đàn bầu bần bật trong yên lặng. Đó là bà cụ Thi hơi điên, bước đi lảo đảo đi vào bóng tối cùng tiếng cười khanh khách rợn người. Và đó là chị em Liên, hai đứa trẻ mang trong mình tâm hồn nhạy cảm, đang ngồi canh một gian hàng tạp hóa nhỏ xíu, đong đếm từng đồng xu lẻ.
Giữa biển bóng tối mênh mông ấy, Thạch Lam đã thắp lên những điểm sáng. Nhưng hỡi ôi, đó chỉ là “khe ánh sáng”, “quầng sáng”, “chấm lửa nhỏ”, và đặc biệt là “ngọn đèn con của chị Tí”. Biện pháp tu từ tương phản được đẩy lên đỉnh điểm. Ánh sáng không đủ sức xua tan bóng tối, mà ngược lại, sự leo lét của nó càng làm nổi bật thêm cái thăm thẳm, mênh mông của màn đêm. Ngọn đèn ấy chính là một ẩn dụ đầy ám ảnh về những kiếp người vô danh, tàn tạ, sống mòn mỏi, quẩn quanh trong sự tù túng, bế tắc của xã hội cũ.
Vệt sáng xé toạc màn đêm và những chuyến tàu chở đầy mộng tưởng
Tại sao những con người khốn khổ ấy, dù chẳng bán buôn được gì, vẫn cố thức đến tận khuya? Câu trả lời mà Thạch Lam đưa ra khiến trái tim tôi như bị bóp nghẹt: “Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hàng ngày của họ”. Họ đợi chuyến tàu đêm đi qua phố huyện. Chuyến tàu ấy không chỉ là một phương tiện giao thông, nó là một biểu tượng nghệ thuật mang sức nặng của cả tác phẩm Hai đứa trẻ.
“Con tàu như một thế giới khác đi qua. Một thế giới rực rỡ ánh sáng, ồn ào và náo nhiệt, hoàn toàn đối lập với cái ao đời phẳng lặng, tù đọng nơi phố huyện.”
Khi tiếng còi tàu rít lên, không gian phố huyện như bừng tỉnh. Thạch Lam đã sử dụng hàng loạt động từ mạnh và từ láy âm thanh để miêu tả khoảnh khắc này: “rít lên”, “ầm ầm”, “kéo rít”. Con tàu mang theo ánh sáng “sáng trưng”, “lấp lánh”, những toa hạng trên sang trọng, những con người ăn vận chỉnh tề. Đối với chị em Liên, con tàu ấy mang theo cả một vùng ký ức về Hà Nội xa xăm, nơi có những ngày tháng tuổi thơ êm đềm, được đi chơi bờ hồ, được uống những cốc nước lạnh xanh đỏ.
Chút ánh sáng vay mượn từ quá khứ vãng lai
Nhưng bạn có nhận ra sự tàn nhẫn của khoảnh khắc ấy không? Con tàu đến rực rỡ bao nhiêu thì lướt qua nhanh chóng bấy nhiêu. Nó chỉ là một vệt sao băng xé toạc bầu trời đêm rồi vụt tắt, để lại phố huyện chìm sâu hơn vào bóng tối tĩnh mịch. Khi tiếng bánh sắt lăn trên đường ray xa dần, cũng là lúc thực tại phũ phàng hiện hình rõ nét nhất. Sự níu kéo cái Đẹp, cái rực rỡ giữa một thực tại tàn tạ khiến tôi chợt liên tưởng đến vẻ đẹp thiên lương ngời sáng giữa chốn ngục tù nhơ nhớp trong Chữ người tử tù. Cả hai nhà văn đều nâng niu những hạt ngọc ẩn sâu trong tâm hồn con người, dẫu hoàn cảnh có khắc nghiệt đến đâu.
Khát vọng của Liên và An trong Hai đứa trẻ không phải là một cuộc nổi loạn, cũng không phải là sự đấu tranh gay gắt. Nó chỉ là một niềm khao khát mơ hồ, một nhu cầu được tắm mình trong ánh sáng, được thoát khỏi sự mòn mỏi dẫu chỉ trong khoảnh khắc. Chính cái mơ hồ ấy lại tạo nên sức ám ảnh khôn nguôi. Thạch Lam đã chạm đến phần sâu kín nhất của nhân bản: dẫu sống trong tăm tối nghèo nàn, con người ta vẫn không thôi hướng về ánh sáng, không thôi mơ mộng về một ngày mai khác biệt.
Dư âm tiếng bánh sắt lăn trên đường ray và những giấc mơ chưa từng tắt
Gấp lại những trang văn của Hai đứa trẻ, đêm đã về khuya. Tôi vẫn ngồi đây, bên khung cửa sổ, nhưng dường như có một chuyến tàu vừa đi ngang qua tâm hồn mình. Thạch Lam đã rời cõi tạm từ lâu, nhưng thứ ánh sáng le lói từ ngọn đèn con của chị Tí và vệt sáng rực rỡ của chuyến tàu đêm vẫn còn hắt bóng mãi xuống dòng chảy của văn học Việt Nam.
Tác phẩm không gào thét, không lên gân, chỉ bằng giọng thủ thỉ, tâm tình và những nét vẽ bàng bạc chất thơ, Hai đứa trẻ đã đánh thức trong chúng ta một câu hỏi lớn về lẽ sống. Giữa nhịp đời hối hả hôm nay, có bao giờ bạn tự hỏi: Mình đang sống hay chỉ đang tồn tại? Đâu là chuyến tàu đêm mang theo ánh sáng của riêng bạn giữa những bộn bề, tẻ nhạt thường nhật? Tiếng còi tàu trong văn Thạch Lam sẽ còn vọng mãi, nhắc nhở ta hãy cứ khát khao, hãy cứ gìn giữ ngọn lửa của hy vọng, dẫu xung quanh chỉ toàn là bóng tối bủa vây.
